خانه / ادبیات / شاعران / پرویز خانلری – Parviz Natel Khanlari

پرویز خانلری – Parviz Natel Khanlari

پرویز خانلری
پرویز خانلری

پرویز خانلری با نام کامل پرویز ناتل خانلری ادیب- سیاست‌مدار- زبان‌شناس- نویسنده و شاعر معاصر ایرانی است- دکتر خانلری در شمار معدود نویسندگان معاصر است که فرهنگ و فرهیختگی را با هم داشت- او پایی استوار در تاریخ و فرهنگ ایران و پای دیگری در فرهنگ و ادبیات جدید اروپا داشت

زندگی پرویز خانلری

پرویز خانلری در اسفندماه ۱۲۹۲ در تهران متولد شد. خانواده پدر و مادر او هر دو مازندرانی بودند و در حکومت قاجار شغل دیوانی داشتند. خانواده پدری خیلی زودتر از شهرستان نور- روستای -ناتل- از توابع شهرستان نور کنونی کوچ کرده‌بودند. جد او- میرزا احمد مازندرانی- ابتدا عنوان خانلرخان و بعد لقب اعتصام‌الملک گرفت. میرزا خانلرخان اعتصام‌الملک تا پایان عمر- مشاغلی در وزارت امور خارجه داشت و مدیر کل وزارت خارجه بود. پدر خانلری- میرزا ابوالحسن خان خانلری -۱۲۸۸–۱۳۴۹ ه‍. ق- ابتدا در وزارت عدلیه و سپس در وزارت امور خارجه خدمت می‌کرد و از سال ۱۳۱۶ ه‍. ق به مدت ده سال در تفلیس و پترزبورگ ماموریت سیاسی داشت. در سال مشروطیت به تهران آمد و ازدواج کرد- لقب اعتصام‌الممالک گرفت- و در سال ۱۳۰۹ ه‍. ش در تهران درگذشت. نام خانوادگی -خانلری- از لقب جد او -خانلرخان- گرفته شده‌است. کلمه -ناتل- -نام قدیمی شهری در مازندران- به پیشنهاد نیما یوشیج -پسرخاله مادرش- بر نام خانوادگی او افزوده شد و باآنکه خود همیشه آن را به‌کار می‌برد- در شناسنامه او نبود.

پرویز خانلری تحصیلات ابتدایی را در مدرسه سن‌لویی- مدرسه آمریکایی تهران و مدرسه ثروت تهران گذراند. درس‌های دوره اول دبیرستان را به‌طور متفرقه امتحان داد- و هنگام ورود به دارالفنون برای دوره دوم متوسطه- به تشویق بدیع‌الزمان فروزانفر که آن زمان معلم دارالفنون بود- رشته ادبی را انتخاب کرد.سپس وارد دانشسرای عالی شد و در سال ۱۳۱۴ دانشنامه لیسانس زبان و ادبیات فارسی را از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران دریافت کرد. پس از گذراندن دوره آموزشی خدمت نظام وظیفه از سال ۱۳۱۵ به خدمت وزارت فرهنگ درآمد و مدتی دبیر دبیرستان‌های رشت بود. سپس ضمن تدریس در دبیرستانها دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی را گذراند.

در سال ۱۳۲۲ پرویز خانلری جزو اولین گروه دریافت‌کنندگان دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران بود. موضوع پایان نامه دکتری او -تحول غزل در شعر فارسی- بود که به راهنمایی ملک‌الشعرا بهار به انجام رساند و بعدا با عنوان -تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی- به چاپ رسید. پس از پایان خدمت وظیفه- دوران خدمت در دانشگاه تهران را آغاز کرد. خانلری کرسی تاریخ زبان فارسی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ایجاد کرد و تا سال ۱۳۵۷ خود متصدی تدریس آن بود که از دانشجویان و شاگردان موفق ایشان می‌توان به دکتر قدمعلی سرامی اشاره کرد. در همان اوایل دوران خدمت در دانشگاه تهران- در سال ۱۳۲۵ انتشارات دانشگاه تهران را بنیان گذاشت و خود به مدت پنج سال مدیریت آن را به عهده داشت.

پرویز خانلری از دوران دانشجویی- همکاری خود را با مطبوعات آغاز کرد و اشعار و نوشته‌هایش در مجله مهر انتشار می‌یافت. در خاطرات خود به از جمعی از ادیبان نامدار آن زمان همچون محمدتقی بهار- رشید یاسمی و سعید نفیسی یاد می‌کند که در دفتر مجله مهر گرد می‌آمدند و مشهور به ادبای سبعه -هفت‌گانه- بودند. در مقابل آنها به چهار نفر جوان‌تران نوگرا و تحصیل‌کرده اروپا یعنی صادق هدایت- مجتبی مینوی- بزرگ علوی و مسعود فرزاد اشاره می‌کند که در کافه رزنوار در خیابان لاله‌زار نو جمع می‌شدند و به گروه ربعه مشهور شده بودند و خانلری در حدود سال ۱۳۱۵ با آنان نیز آشنایی یافت.

پرویز خانلری در سال ۱۳۲۰ با زهرا کیا ازدواج کرد که حاصل آن یک دختر و یک پسر بود. پسرش آرمان در جوانی درگذشت. در خرداد ۱۳۲۲ نخستین شماره از مجله ادبی سخن را انتشار داد و با وجود وقفه ناخواسته‌ای که پیش آمد تا سال ۱۳۵۷ انتشار آن را تداوم بخشید. خانلری در سال ۱۳۲۷ به پاریس رفت و مدت دو سال در انستیتو دو فونتیک که ضمیمه دانشگاه سوربن بود به مطالعه و تحقیق مشغول شد. او اولین ایرانی بود که با رشته فونتیک -آواشناسی- در این موسسه آشنا شد و رساله‌ای نیز در این باره به زبان فرانسوی نوشت.

پرویز خانلری
پرویز خانلری

پرویز خانلری در سال ۱۳۳۴ معاون وزارت کشور -در دوره وزارت اسدالله علم- شد. از همان دوران سناتور انتصابی مازندران شد و چند دوره تا سال ۱۳۵۷ در آن سمت بود. از شهریور ۱۳۴۱ تا بهمن ۱۳۴۲ مقام وزارت فرهنگ را در کابینه اسدالله علم داشت. در مقام وزارت فرهنگ- طرح ایجاد سپاه دانش را پیشنهاد کرد و به تصویب رساند و اجرای آن را آغاز کرد.

بی‌تردید مهمترین خدمت خانلری به فرهنگ ایرانی- تاسیس بنیاد فرهنگ ایران با جلب همکاری عده‌ای از پژوهشگران بود که در سال ۱۳۴۴ آغاز به کار کرد. بنیاد فرهنگ ایران در مدت فعالیت خود بیش از سیصد عنوان کتاب را منتشر کرد که غالب آنها متون و تحقیقات مهمی در جنبه‌های مختلف ادبی و تاریخی و علمی بود. ریاست بنیاد فرهنگ از ابتدای تاسیس تا سال ۱۳۵۷ به عهده خانلری بود. خانلری همچنین ریاست فرهنگستان ادب و هنر ایران را به عهده داشت. مدتی نیز مدیر کلی سازمان پیکار با بیسوادی را به عهده گرفت. پس از انقلاب اسلامی پرویز ناتل خانلری به مدت صد روز زندانی شد و از همه فعالیت‌های رسمی و دانشگاهی کناره گرفت.

مرگ

پرویز خانلری در شهریور ۱۳۶۹ پس از یک دوره بیماری طولانی در ۷۷ سالگی در تهران درگذشت.

غزل‌های حافظ

پرویز ناتل خانلری در مقدمه کتاب غزل‌های حافظ در سال ۱۳۳۷ اظهار امیدواری کرده بود که با استفاده از نسخه‌های کهن- دیوان کامل حافظ تهیه و منتشر گردد. این فکر پس از بیست و دو سال تحقق یافت و در سال ۱۳۵۹ دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ توسط بنیاد فرهنگ ایران انتشار یافت. دکتر خانلری در تنظیم دیوان حافظ متن ۴۸۶ غزل حافظ را پس از بررسی و مقایسه ضبط ۱۴ نسخه اساس خود به ترتیب حروف تهجی قافیه‌های غزل‌ها در صفحات سمت راست کتاب قرار داده‌است. در صفحات مقابل برای هر غزل نخست نشانه‌های معرف نسخه‌هایی که آن غزل را درج کرده‌اند در بالای صفحه و به دنبال آن ترتیب ابیات آن غزل در نسخه‌های ماخذ- و سپس اختلاف نسخه‌ها در ضبط کلمات و عبارات در مورد هر بیت نقل گردیده‌است. دیوان حافظ چاپ خانلری- با وجود چندین ویرایش دیگر از غزل‌های حافظ که طی سی سال پس از آن انتشار یافته‌است- اعتبار خود را حفظ کرده و مورد استفاده محققان است.

پرویز خانلری
پرویز خانلری

شاعری

خانلری خود با آن که در جوانی در شاعری گرایش‌هایی مشابه نیما یوشیج داشت- ولی با مطالعه بیشتر به این نتیجه رسید که عروض فارسی ظرفیت‌های گسترده‌ای دارد و آن‌چه نیازمند تغییر و تحول است- زبان شعر است که باید امروزی شود. مجموعه اشعار او با نام -ماه در مرداب- در سال ۱۳۴۳ انتشار یافت و بارها تجدید چاپ شد.

شعر -عقاب- او که به صادق هدایت تقدیم شده- از زیباترین و پرمحتواترین نمونه‌های شعر معاصر ایران است که این گونه آغاز می‌شود:

گشت غمناک دل و جان عقاب                          چو ازو دور شد ایام شباب
دید کش دور به انجام رسید                              آفتابش به لب بام رسید
باید از هستی دل برگیرد                                  ره سوی عالم دیگر گیرد…

کتاب‌های پرویز خانلری

دختر سروان- پوشکین -ترجمه- ۱۳۱۰
روان‌شناسی و تطبیق آن با اصول پرورش ۱۳۱۶
چند نامه به شاعر جوان -ترجمه- ۱۳۲۰
تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی -تالیف- ۱۳۲۷
مخارج‌الحروف- ابن سینا -ترجمه– ۱۳۳۳
تریستان و ایزولد -ترجمه– ۱۳۳۴
وزن شعر فارسی -تالیف– ۱۳۳۷
غزل‌های حافظ- ۱۳۳۷
سمک عیار -تصحیح– در ۵ جلد ۱۳۳۸–۱۳۵۳
چند نکته در تصحیح دیوان حافظ ۱۳۳۸
شاهکارهای هنر ایران- آرتور اپهام پوپ -ترجمه– ۱۳۳۸
زبان‌شناسی و زبان فارسی -تالیف- ۱۳۴۳
زبان‌شناسی و زبان فارسی -مجموعه مقالات– ۱۳۴۳
ماه در مرداب -مجموعه شعر– ۱۳۴۳
شعر و هنر -مجموعه مقالات– ۱۳۴۵
فرهنگ و اجتماع -مجموعه مقالات– ۱۳۴۵
تاریخ زبان فارسی -تالیف– در ۳ جلد ۱۳۴۸
دستور زبان فارسی -تالیف- ۱۳۵۱
فرهنگ تاریخی زبان فارسی -تالیف مقدمه- ۱۳۵۷
دیوان حافظ -تصحیح- ۱۳۵۹
داستان‌های بیدپای -تصحیح- با همکاری محمد روشن ۱۳۶۱
شهر سمک -یادداشت‌های مربوط به سمک عیار- ۱۳۶۲
هفتاد سخن -مجموعه مقالات- جلد اول ۱۳۶۸
هفتاد سخن -مجموعه مقالات- جلد دوم ۱۳۶۹

 

منبع :

آی هوش

مسیر ایرانی

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

احمد کسروی

احمد کسروی – Ahmad Kasravi

احمد کسروی با نام اصلی سیداحمد حکم‌آبادی که بعدها نام خانوادگی کسروی را برگزید- تاریخ‌نگار- …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

15 − 15 =