خانه / بزرگان تاریخ / ملا علی قوشچی – Ali Qushji

ملا علی قوشچی – Ali Qushji

ملا علی قوشچی
ملا علی قوشچی

ملا علی قوشچی با نام اصلی علاالدین علی بن محمد سمرقندی دانشمند- متکلم- ریاضیدان و منجم ایرانی از مشاهیر علمای عامه و کلام و ریاضیات- او از فقهای حنبلی و از عالمان بزرگ اهل سنت در علم کلام بود

زندگی ملا علی قوشچی

ملا علی قوشچی سال ۷۸۲ خورشیدی در شهر سمرقند دیده به جهان گشود. پدرش از خادمان امیر الغ بیگ تیموری- پادشاه ماوراء النهر بود. او در دوران کودکی مورد توجه الغ بیگ قرار گرفت و به سبب این علاقه الغ بیگ به او لقب فرزندی -او علوم- داد- چنانکه سلطان کوچک ترین نکته محرمانه و سیاسی کشور را از او پنهان نمی کرد.

ملاعلی قوشچی در جوانی برای کسب علوم گوناگون به ویژه علم ریاضی به کرمان رفت و پس از پایان تحصیلاتش به سمرقند بازگشت و رساله حل اشکال قمری را برای الغ بیگ نوشت و بیش از پیش تحسین وی را برانگیخت.

اما کلمه قوشچی لفظی ترکی و مرکب از دو لفظ قوش -به معنی مرغ- و چی -حرف نسبت- است. ملاعلی به این نام شهرت یافت زیرا نخست وظیفه داشت مرغان شکاری الغ بیگ را نگهداری کند. الغ بیگ به علت علاقه ای که به او داشت- بازداری خود را در شکار به او می‌داد یا به روایتی گاهی پرنده را بر دستش می‌نهاد پس به این دلیل به قوشچی شهرت یافت- البته قوشچی گری از مناصب مهم درباری بود.

ملا علی قوشچی در سمرقند بیشتر علوم- به ویژه هییت و ریاضیات را از قاضی زاده رومی و الغ بیگ تیموری آموخت. قاضی زاده رومی از ریاضیدانان سده نهم هجری بود. او تحصیلات خود را در سرزمین روم انجام داد و سپس به خراسان و ماوراء النهر هجرت کرد . او از نخستین استادان الغ بیگ و راهنمای وی در طرح رصد خانه سمرقند بود و پس از غیاث الدین جمشید کاشانی مدیر رصدخانه سمرقند شد و در تالیف زیج الغ بیگ شرکت جست- یکی از آثار معروف او در ریاضیات شرح اشکال التاسیس است. .

الغ بیگ- فرزند شاهرخ و نواده تیمور- پادشاهی بود که به کشور گشایی علاقه نداشت و به علت علاقه ای که به علوم گوناگون داشت مدرسه ای در سمرقند بنا کرد که نجوم مهم ترین موضوعی بود که در آنجا تدریس می‌شد..او دانشمندان روزگار خود را مامور تشکیل رصدخانه سمرقند کرد- پیش از قاضی زاده رومی- غیاث الدین جمشید کاشانی یکی از ریاضیدانان و ستاره شناسان سده نهم- مدیریت رصدخانه سمرقند را به عهده داشت و نزدیک به هفت سال در آنجا سرگرم کار رصد بود و در همانجا در گذشت- همچنین وی مبتکر کسرهای عشاری است. پس از غیاث الدین جمشید کاشانی و قاضی زاده رومی قوشچی -مامور انجام رصد و زیج شد و زیج الغ بیگی را که به زیج جدید معروف بود به خوبی به پایان رساند.

رصدخانه سمرقند پایانی دردناک داشت. الغ بیگ بنیانگذار آنجا با خشم جمعی از روحانیان متعصب آن دوره که با پژوهشهای ستاره شناسی و دانش های پیشرفته سر ناسازگاری داشتند رو به رو شد و محاکمه و سرانجام کشته شد و رصدخانه سمرقند نیز نابود گشت. خوشبختانه پیش از آن که بتوانند این کار نابخردانه را انجام دهند ملاعلی قوشچی- شبانه و مخفیانه به رصدخانه رفت و مجموعه بررسی ها و یادداشتهای مربوط به رصدها را جمع آوری کرد و از سمرقند بیرون برد.

ملا علی قوشچی به علت بی توجهی جانشینان الغ بیگ به دانش و پژوهش و یا به دلیل انقلابهای سیاسی بر سر جانشینی الغ بیگ- از توقف بیشتر در دستگاه تیموریان خودداری کرد و روانه دیار غربت شد. سپس برای انجام فریضه حج به تبریز رفت و امیر تبریز- اوزون حسن آق قویونلو به او احترام فراوان گذاشت. قوشچی برای بستن پیمان صلح میان اوزون حسن و سلطان محمد عثمانی به استانبول رفت و با اصرار و خواهش سلطان محمد در آنجا ماند و در مدرسه ایاصوفیه به تدریس پرداخت و رساله محمدیه را در علم حساب به نام سلطان محمد عثمانی نوشت.

سلطان عثمانی برای قوشچی ماهیانه دویست درهم حقوق معین کرد و به فرزندان و بستگانش مقام و منصب داد. قوشچی یکی از نخستین معلمان نجوم و ریاضیات در ترکیه بود و برای گسترش علوم در آن کشور کوشید. قوشچی کسرهای اعشاری را که نخستین بار غیاث الدین جمشید کاشانی نوشته بود در ترکیه شناساند.

قوشچی به سال 879 ﻫ . در استانبول وفات یافت و در کنار قبر ابوایوب انصاری به خاک سپرده شد.

عبدالقادر بن حسن رویانی لاهیجی از ریاضیدانان سده نهم- شاگرد قوشچی بود. او در دوره سلطان حسین تیموری از مشاهیر روزگار بود. از وی کتابی به نام زیج ملحض میرزایی به فارسی به جای مانده که آن را به نام سلطان علی میرزا نواده سلطان ابوسعید تیموری نوشته است.

نظریه درباره معرفت و وجود ذهنی

ملا علی قوشچی یکی از مخالفان نظریه اتحاد عاقل و معقول در ذهن است و مسیله معرفت را به صورت دیگری تبیین می‌کند. مرتضی مطهری در شرح منظومه سبزواری می‌گوید -فاضل قوشچی مدعی است که در ذهن دو چیز وجود پیدا می‌کند- یکی از آن دو در نفس حلول می‌کند یعنی نفس به منزله ظرف او و او مظروف نفس است و آن – معلوم – است. از پیدایش معلوم در ظرف نفس انعکاسی بر صفحه نفس پیدا می‌شود- آن انعکاس – علم – است. مثل نفس از این جهت مثل یک کره بلورین است که در وسط آن جسم ملونی را نهاده باشند. آن بلور ظرف و محل آن جسم ملون است- ولی انعکاسی که از آن جسم ملون بر دیوارهای بلور می‌افتد قایم به بلور است.-

باورهای ملا علی قوشچی

ملا علی قوشچی در شرح تجرید می‌گوید:-هیچ‌کس را در این حرف نیست که علی بن ابیطالب ـ علیه السلام ـ بعد از رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ اعلم و اطهر و اشجع و ازهد و اسخی و اشرف ناس است.- همچنین او در شرح تجرید مبحث امامت می‌گوید: -امامت ریاست عمومی است در امور دین و دنیا به طریق خلافت از پیغمبر-.

ملا علی قوشچی کتابها و رساله ها و حواشی فراوانی در ریاضیات- نجوم- هییت- منطق و کلام و… دارد که به ترتیب عبارتند از:

1- رساله محمدیه درحساب

ملاعلی قوشچی هنگامی این رساله را به نام سلطان محمد عثمانی نوشت که اوزون حسن در مصالحه با سلطان محمد عثمانی بود. رساله وی دو فن دارد. نخستین فن او در پنج مقاله – حساب منجمان- حساب اهل هنر- استخراج مجهولات به طریق خطاین- جبر و مقابله- و فن دوم در سه مقاله -مساحت خطوط و سطوح مستوی- مساحت سطوح مستدیر- مساحت اجسام تدوین شده است.- .

2- میزان الحساب = زبده الحساب
این کتاب به زبان فارسی و در سه مقاله است که عبارتند از حساب هندی در یک مقدمه و دوباب- حساب تنجیم در یک مقدمه و شش باب- مساحت در یک مقدمه و سه باب .

از این کتاب نسخه‌های بسیاری در فهرست کتابخانه مجلس وجود دارد به شماره‌های 3/6404- 1/ 6404- 3/6364 -در کنار صفحه های نسخه حاضر حاشیه ها یا توضیحی تطبیقی با روش تازه غربی در حساب و از آن جمله کار تقسیم در صفحه59 نسخه وجود دارد. این حواشی به خط کاتب و گویا از همان میرزا ابوالقاسم یزدی است– 1/6313- 6191- 3/6125 -مقاله دوم میزان الحساب است در حساب اهل تنجیم– 6190 -نسخه ایست به خط نستعلیق از عبدالمجید سال 1287 هـ که در قصبه سقز تحریر شده است

3- رساله ای در حساب

این رساله به زبان فارسی و دارای سه مقاله است- پس از پایان رساله حساب- در برگ 81 نوشته هایی مختلف وجود دارد- از آن جمله قسمتی از نامه ایست به عربی در پاسخ نامه ای دوستانه و درآن اشعار فارسی نیز یافت می‌شود و در فهرست کتابخانه مجلس نسخه هایی به شماره 4/818 ط و 10/312 وجود دارد.

4- کتاب هییت
این کتاب به زبان فارسی و در مورد هییت است که چندین نسخه از آن در کتابخانه مجلس به شماره‌های 1/642 س س- 1/ 6040- 1/6267- 6/ 6340- 46 فیروز- 2976- 2/3121- 1/3354 موجود است و مصلح الدین لاری انصاری شرحی بر آن نگاشته است.

5- رساله فتحیه در علم هییت –
این رساله به زبان فارسی و موضوع آن هییت است که چندین بار چاپ شده و از کتابهای مهم درسی است و مقدمه و دو مقاله دارد. نسخه ای که به سال 896 ق و به خط محمود بن ا حمد بن محمود رومی به شماره 2/483ط نوشته شده- از کهن ترین نسخ رساله هییت قوشچی است و چندین نسخه از این رساله در فهرست کتابخانه مجلس اسلامی به شماره‌های 2/14455- 2/473ط- 1/6076- 6088- 2/50 فیروز- 2141- 2142- 3/2820- 120/4900- 1/818ط- 2/833ط- 9/3929- 14/2767 وجود دارد و کتاب تنقیح مقاله در توضیح رساله- شرح رساله هییت قوشچی به شماره نسخه 372 س س است.

6- شرح زیج الغ بیک به نام سلم السماء-همان -ص41-
این کتاب- به زبان فارسی و از غیاث الدین جمشید کاشانی است که هفت مقاله دارد- مقاله نخست در مقدمات- دوم در اندازه قمر و سیارات- سوم در اندازه خورشید- چهارم در اندازه سفلیین- پنجم در اندازه ستارگان- ششم در سیارات-هفتم در دوری اجرام آسمانی است . او هر بار قسمتی از متن را که گاه به دو صفحه می‌رسید یکجا می‌آورد و سپس به شرح- گسترش و یا خرده گیری و اصلاح می‌پرداخت وهر جا به بسطی نیاز نداشت به نقل عبارتهای متن بسنده می‌کرد. بیرجندی در شرح خود بر زیج الغ بیگی به شرح قوشچی نظر دارد و در مورد اعتراضها و استدلالهای قوشچی مطالبی می‌نویسد و در فهرست کتابخانه مجلس نیز نسخه هایی به شماره 1/6375 و 88/1805 وجود دارد.

7- اجزا القضیه
به زبان عربی و تحقیقی است درباره اجزای قضیه -منطق- و تصدیق و تصور . در کنار رساله حاشیه هایی از مولف با نشان و بی نشان دیده می‌شود و در فهرست کتابخانه مجلس سه نسخه از آن به شماره‌های 2/4313- 1/3315و 22/1428 وجود دارد.

8- شرح تجدید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی
این رساله به شرح جدید مشهور است و به زبان عربی نگاشته شده و موضوع آن کلام و فلسفه است. از این شرح نیز چندین نسخه خطی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 1/597- 1/1091ط و 84 و 5615 و 136 خ- 4965- 3493- 3371- 2/1720وجود دارد و شمس الدین محمد بن احمد خضری در سده دهم کتابی با عنوان تعلیقه بر الهیات شرح تجدید الاعتقاد- ملاعلی قوشچی تالیف کرد.

9- محبوب الحمایل
ملاعلی قوشچی بیست متن را در یک جمله جمع کرد و هر متن آن را که به یک علم اختصاص داشت محبوب الحمایل نامید و همواره آن را با خود همراه داشت- در سفر و حضر آن را مطالعه می‌کرد و شاگردان او نیز این متن را با خود همراه داشتند.-حاجی خلیفه-ص505-.

10- حاشیه براوایل شرح کشاف تفتازانی-مدرس تبریزی-

11- العنقود الزواهر فی نظم الجواهر در علم صرف-حاجی خلیفه-ص176-.

12- الفواید فی الاغلاط به زبان عربی که نسخه ای از آن به شماره 5/1482 س س در فهرست کتابخانه مجلس وجود دارد.

کتاب های ملا علی قوشچی

1. بارتولد- ولادیمیر- الغ بیگ و زمان وی- حسین احمدی پور- تهران- انتشارات کتابفروشی مهر.
2. حاجی خلیفه- کشف الظنون عن اسلامی الاکتب والفنون- الجزء الثانی- دارالفکر- 1414 ﻫ .
3. حایری- عبدالحسین- فهرست نسخ خطی- انتشارات کتابخانه مجلس شورای اسلامی- تهران 1378.
4. خواندمیر- تاریخ حبیب السیر- ج 4- انتشارات خیام- سال 1380.
5. دانش پژوه- محمدتقی و علمی انوری- بهاء الدین- فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی- تهران- انتشارات کتابخانه مجلس شورای اسلامی- 1359.
6. زرکلی- خیر الدین- الاعلام قاموس تراجم الاشهر الرجال و النساء من العرب …- ج 5- بیروت- دار العلم للملایین.
7. صدرحاج سیدجوادی- احمد و دیگران- دایره المعارف تشیع- ج 8- تهران- نشر شهید سید محبی-1379.
8. صفا- ذبیح ا..- تاریخ ادبیات در ایران- ج 4- انتشارات فردوس.
9. فرشاد- مهدی- تاریخ علم در ایران- ج 2- انتشارات امیرکبیر- 1366.
10. قربانی- ابوالقاسم- زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی و سده سوم تا سده یازدهم هجری- تهران- مرکز نشر دانشگاهی . مدرس تبریزی- محمدعلی- ریحانه الادب- انتشارات خیام.
11. نوایی- عبدالحسین- رجال کتاب حبیب السیر- انجمن آثار و مفاخر فرهنگی- 1379.

 

منیع :

آی هوش

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

میرفندرسکی

میرفندرسکی – Mir Fendereski

میرفندرسکی با نام اصلی مولانا ابوالقاسم بن ابوطالب میرحسینی فندرسکی حکیم و دانشمند دوره صفوی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهارده − 14 =