خانه / عرفان / عارفان بزرگ / ملاصدرا – Mulla Sadra

ملاصدرا – Mulla Sadra

ملاصدرا
ملاصدرا

ملاصدرا – صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی معروف به ملاصدرا و صدرالمتالهین متاله و فیلسوف شیعه ایرانی سده یازدهم هجری قمری است- کارهای او را می‌توان نمایش دهنده نوعی تلفیق از هزار سال تفکر و اندیشه اسلامی پیش از زمان او به حساب آورد- ملاصدرا بنیانگذار مکتب فلسفی حکمت متعالیه به عنوان سومین مکتب مهم فلسفی در جهان اسلام است

زندگی ملاصدرا

ملاصدرا در روز نهم جمادی‌الاول سال ۹۷۹ قمری -هفدهم مهر ۹۵۰- ۱۵۷۱ میلادی- در شیراز و در محله قوام زاده شد و نام او را محمد نامیدند. پدر ملاصدرا خواجه ابراهیم قوامی مردی پرهیزگار دیندار و دوستدار و حامی دانش و معرفت بود. در زمان حیات ملاصدرا- شیراز دارای حکومت مستقلی بود و حکمرانی آن به برادر شاه واگذار گردید که-‌ پدر ملاصدرا بعنوان معاون او و دومین شخصیت مهم آن منطقه به شمار می رفت- و به نظر می رسید تنها موهبتی که خداوند به او ارزانی نداشته است داشتن فرزند باشد. اما بالاخره خداوند درخواست ها و دعاهای این مرد پاک و زاهد را بی جواب نگذاشت و بهترین پسران را به او ارزانی کرد که او را محمد ملقب به صدرالدین نام نهاد به آن امید که عالی ترین شخصیت مذهبی گردد.

محمد فرزند دارای هوش و ذکاوتی بس عجیب بود که نظر هر گوهرشناس را به خود جلب می کرد. ابراهیم قوام در آغاز- محمد کوچک را به مکتب‌خانه ملااحمد در محله قوام و به نزد ملااحمد برد. محمد دو سال در این مکتب‌خانه خواندن و نوشتن و قرایت قرآن را فراگرفت. سپس او را به یک معلم خانگی به نام ملا عبدالرزاق ابرقویی سپردند تا به محمد صرف و نحو بیاموزد.

دو پیشامد سبب وقفه در تحصیل محمد نوجوان شد- یکی وفات ملا عبدالرزاق ابرقویی بود که محمد نوجوان را در مرگ استاد خود سوگوار کرد و دیگر وفات شاه تهماسب یکم صفوی و به پادشاهی رسیدن شاه اسماعیل دوم صفوی که سبب ناامنی ایران از جمله شیراز گشت- و ابراهیم قوام از بیم جان خانواده خود را از شیراز به امیرنشین‌های جنوب خلیج فارس کوچاند.

پس از مرگ یا کشته شدن شاه اسماعیل دوم و با به فرمانروایی رسیدن شاه عباس یکم دوران هرج و مرج به پایان رسید و ابراهیم و خانواده‌اش به شیراز بازگشتند. محمد به فرمان پدرش به بصره رفت و در حجره بازرگانی شیرازی به نام یوسف بیضاوی که پدرش با او قرارداد بازرگانی بسته بود- به کار مشغول شد.

سه ماه پس از آن- ابراهیم قوام به دیار باقی شتافت و محمد سوگوار ناگزیر به شیراز بازگشت و به گرداندن حجره‌های بازرگانی پدرش پرداخت.

براساس تحقیق برخی از نویسندگان- ملاصدرا در حدود بیست و پنج سالگی شیراز را به مقصد قزوین و سپس اصفهان ترک کرده است. بدیهی است که تا این سن- یک جوان باهوش و برخوردار از شرایط آموزش- بسیاری از مراتب علمی را می تواند طی کند. ملاصدرا در دوران نوجوانی علاوه بر دروس رایج در حوزه های آن عصر- دروسی مثل ادبیات فارسی- عربی- منطق- اصول فقه- فقه- کلام و…- فلسفه را نیز آموخته است. شیراز جایی بود که ملاصدرا نوجوانی و بخشی از جوانی خود را در آن سپری کرده و پایه های اولیه افکار او در آن جا شکل گرفت.

تاریخ دقیق ورود ملاصدرا به اصفهان معلوم نیست- اما طبق تحقیقات به عمل آمده- وی در سال 1006 هـ در اصفهان بوده است. حاکمان هم عصر ملاصدرا یعنی سلسله صفویه بیشترین تاثیر را در علم و فرهنگ ایران داشته اند. صدرالدین محمد نوجوان- شب را تا صبح زیر نور شمع می نشست و کتاب می خواند. می خواند و می خواند تا شمع خاکستر می شد- شمعی دیگر روشن می کرد. از ریاضیات و طب گرفته تا فقه و معارف دینی- از فلسفه و حکمت گرفته تا حدیث. پدرش گاهی به فکر فرو می رفت نکند مغز کوچک صدرالدین محمد گنجایش این همه کتاب و رساله را نداشته باشد.

در دوران جوانی- ملاصدرا جوان با شیخ بهایی آشنا گردید که سنگ بنای شخصیت علمی و اخلاقی ملاصدرا توسط این دانشمند جهاندیده کم نظیر بنا نهاده شد. و تکمیل این بنای معنوی را استاد دیگرش دانشمند سترگ و استاد علوم دینی و الهی و معارف حقیقی و اصول یقینی سیدامیر محمد باقر بن شمس الدین مشهور به میرداماد عهده دار گشت. از شاگردان او میتوان به حاج ملاهادی سبزه زاری و ملامحسن فیض کاشانی اشاره کرد.

ملاصدرا حکیم خانه به دوشی بود که به جرم آزادگی روح و فکر مجبور شد تا از پایتخت و پایتخت نشینان روی گرداند. وی در مقدمه کتاب اسفار دلایل بیزاری خود را از جاهلان فرزانه نمای زمان خود و عزلت و تصوف خویش را در کهک -روستایی دورافتاده در 30 کیلومتری شهر مقدس قم- بیان داشته است. ملاصدرا پس از بازگشت به شیراز شهرت صدرای شیرازی عالمگیر شده بود و طالبان حکمت از نواحی و اطراف برای درک فیض به حضورش می شتافتند. او خود در مقدمه اسفار می گوید: … بتدریج آنچه در خود اندوخته بودم همچون آبشاری خروشان فرود آمد و چون دریایی پر موج در منظر جویندگان و پویندگان قرار گرفت.

در زمان حیات ملاصدرا یعنی در اواخر قرن دهم و شروع قرن یازدهم هجری کلام و فلسفه از علوم رایج و محبوب آن زمان به شمار می رفتند. دلیل عمده گسترش این علم نسبت به سایر علوم آن زمان مانند فقه- ‌ادبیات عرب- ‌ریاضی- ‌نجوم و طب و دیگر علوم و همچنین هنرهای رایج آن زمان مانند خط- معماری و کتیبه را می توان در شرایط اجتماعی آن دوران که خود زاییده شرایط سیاسی حاکم بر کشور بود جستجو نمود. عدم وابستگی و استقرار و مرکزیت حکومت وقت امنیت و آزادی خاصی را حکم فرما ساخته بودکه شکوفا شدن استعدادها و گسترش هنر و علم را در پی داشت.
صدرالدین محمد در علوم متعارف زمان و به ویژه در فلسفه اشراق و مکتب مشاء‌ و کلام و عرفان و تفسیر قرآن مهارت یافت. او آثار فلسفی متفکرانی چون سقراط و فلاسفه هم عصر او- افلاطون- ‌ارسطو و شاگردانش و همچنین دانشمندانی چون ابن سینا و خواجه نصرالدین طوسی را دقیقا بررسی نمود و موارد ضعف آنها را باز شناخت و مسایل مبهم مکاتب را بخوبی دانست. ملاصدرا اگر چه از مکتب اشراق بهره ها برد ولی هرگز تسلیم عقاید آنان نشد و گرچه شاگرد مکتب مشا گردید لیکن هرگز مقید به این روش نشد. ملاصدرا پایه گذار حکمت متعالیه می باشد که حاوی ژرفترین پاسخ ها به مسایل فلسفی است. ملاصدرا علاوه بر سالک و رهرو در عرفان بعنوان موفق ترین سالکین در فلسفه می باشد که با طی کردن مراحل مختلف گنجینه با ارزشی را برای ساخت قلعه ای از دانش کشف نمود که با نور جاودانی حقیقت می درخشد.

ملاصدرا
ملاصدرا

شخصیت عرفانی

من وقتی دیدم زمانه با من سر دشمنی دارد و به پرورش اراذل و جهال مشغول است و روز به روز شعله های آتش جهالت و گمراهی برافروخته تر و بدحالی و نامردی فراگیرتر می شود ناچار روی از فرزندان دنیا برتافتم و دامن از معرکه بیرون کشیدم و از دنیای خمودی و جمود و ناسپاسی به گوشه ای پناه بردم و در انزوای گمنامی و شکسته حالی پنهان شدم. دل از آرزوها بریدم و همراه شکسته دلان بر ادای واجبات کمر بستم. با گمنامی و شکسته حالی به گوشه ای خزیدم. دل از آرزوها بریدم و با خاطری شکسته به ادای واجبات کمر بستم و کوتاهی های گذشته را در برابر خدای بزرگ به تلافی برخاستم. نه درسی گفتم و نه کتابی تالیف نمودم. زیرا اظهار نظر و تصرف در علوم و فنون و القای درس و رفع اشکالات و شبهات و … نیازمند تصفیه روح و اندیشه و تهذیب خیال از نابسامانی و اختلال- پایداری اوضاع و احوال و آسایش خاطر از کدورت و ملال است و با این همه رنج و ملالی که گوش می شنود و چشم می بیند چگونه چنین فراغتی ممکن است … ناچار از آمیزش و همراهی با مردم دل کندم و از انس با آنان مایوس گشتم تا آنجا که دشمنی روزگار و فرزندان زمانه بر من سهل شد و نسبت به انکار و اقرارشان و عزت و اهانتشان بی اعتنا شدم. آنگاه روی فطرت به سوی سبب ساز حقیقی نموده- با تمام وجودم دربارگاه قدسش به تضرع و زاری برخاستم و مدتی طولانی براین حال گذرانده ام. سرانجام در اثر طول مجاهدت و کثرت ریاضت نورالهی در درون جانم تابیدن گرفت و دلم از شعله شهود مشتعل گشت. انوار ملکوتی بر آن افاضه شد و اسرار نهانی جبروت بر وی گشود و در پی آن به اسراری دست یافتم که در گذشته نمی دانستم و رمزهایی برایم کشف شد که به آن گونه از طریق برهان نیافته بودم و هر چه از اسرارالهی و حقایق ربوبی و ودیعه های عرشی و رمز راز صمدی را با کمک عقل و برهان می دانستم با شهود و عیان روشنتر یافتم. در اینجا بود که عقلم آرام گرفت و استراحت یافت و نسیم انوار حق صبح و عصر و شب و روز بر آن وزید و آنچنان به حق نزدیک شد که همواره با او به مناجات نشست.

فرزندان ملاصدرا

ملاصدرا پنج فرزند -سه دختر و دو پسر- داشته است که عبارتند از:

– ام کلثوم -متولد سال ۱۰۱۹ قمری- ۱۶۰۹ میلادی– او بزرگترین فرزند ملاصدرا که دانشمند و شاعر و زنی اهل عبادت و زهد بوده و به همسری ملا عبدالرزاق لاهیجی -شاگرد معروف ملاصدرا- درآمده است.
– ابراهیم -متولد سال ۱۰۲۱ قمری- ۱۶۱۱ میلادی– وی یکی از دانشمندان زمان خود بوده و فیلسوف و فقیه و متکلم و مفسر شمرده می‌شد و از علوم دیگر مانند ریاضیات نیز بهره داشته است. وی کتابی به نام عروه الوثقی در تفسیر قرآن و شرحی بر کتاب روضه فقیه لبنانی -شهید- نوشته و چند کتاب دیگر در فلسفه نیز به وی نسبت داده‌اند.
– زبیده -متولد سال ۱۰۲۴ قمری- ۱۶۱۴ میلادی– وی همسر ملا محسن فیض کاشانی -شاگرد دیگر ملاصدرا- شده است.
نظام الدین احمد -متولد سال ۱۰۳۱ قمری- ۱۶۲۱ میلادی– او در کاشان متولد و در سال ۱۰۷۴ ق -۱۶۶۴ میلادی- در شیراز فوت کرده است. وی نیز فیلسوف و ادیب و شاعر بوده است.
– معصومه -متولد سال ۱۰۳۳ قمری- ۱۶۲۳ میلادی– این دختر ملاصدرا نیز همسر یکی دیگر از شاگردان ملاصدرا به نام قوام الدین محمد نیریزی شد و نیز در دانش و شعر و ادبیات معروف بوده است. برخی شخص دیگری را به نام ملا عبدالمحسن کاشانی- شوهر او دانسته‌اند که او نیز شاگرد ملاصدرا بوده است.

شاگردان ملاصدرا

– ملا محسن فیض کاشانی -داماد وی-
– عبدالرزاق لاهیجی -داماد وی-
– قوام‌الدین محمد نیریزی
– ملا عبدالمحسن کاشانی
– ملا حسین تنکابنی
– حکیم آقاجانی
– ملا محمد یوسف الموتی

آثار و کتاب ملاصدرا شیرازی

– الحکمه العرشیه
– الحکمه المتعالیه فی الاسفار العظیمه الاربعه
– المعه المشرقیه فی الفنون المنطقیه
– المبدا و المعاد
– المشاعر
– المظاهر الالهیه فی الاسفار علوم الکاملیه
– الشواهد الربوبیه فی مناهج السلوکیه
– التصور و التصدیق
– الوریده القلبیه فی معارفه الربوبیه
– اسرار الایات و الانوار البینات
– دیوان اشعار
– حدوث العالم
– اکسیر العارفین فی المعارفه طریق الحق و الیقین
– اعجاز النعمین
– کسرالاصنام الاجاهلیه فی ذم المتصوفین
– مفاتیح الغیب
– متشابهات القرآن
– رساله سه اصل
و …

ملاصدرا در آثار هنرمندان

مجموعه تلویزیونی

حسن فتحی- کارگردان ایرانی- در سال ۱۳۷۸ خورشیدی مجموعه تلویزیونی روشن تر از خاموشی را از زندگی ملاصدرا و شاه عباس صفوی ساخت که حسین یاری- در آن نقش ملاصدرا را ایفا نمود.

کتاب

نادر ابراهیمی نیز- کتابی با عنوان -مردی در تبعید ابدی- درباره زندگی ملاصدرا -از آغاز تا تبعید- به رشته نگارش درآورده است.

 

ملاصدرا
مجسمه ملاصدرا

وفات ملاصدرا شیرازی

ملاصدرا حکیم وارسته در طول عمر 71 ساله اش هفت بار با پای پیاده به حج مشرف شد و گل تن را با طواف کعبه دل صفا بخشید و در آخر نیز سر بر این راه نهاد و به هنگام آغاز سفر هفتم یا در بازگشت از آن سفر به سال 1050 ه .ق در شهر بصره تن رنجور را وداع نمود و در جوار حق قرار گرفت- و در همانجا به خاک سپرده شد و اگر چه امروز اثری از قبر او نیست اما عطر دلنشین حکمت متعالیه از مرکب نوشته هایش همواره مشام جان را می نوازد.

صدرالمتالهین شیرازی- از جمله فیلسوفانی است که در جریان فکر فلسفی در جهان اسلام- سخن نو و تازه گفته و مسایل جدیدی مطرح کرده است. ملاصدرا با قرآن مجید و روایات مانوس بود و از آنها برای حل مسایل فلسفی اش استمداد کرد. از ویژگی های ملاصدرا- ایمان راسخ وی به اصول و مبانی اعتقادی شیعه دوازده امامی است. وی در آثار خود در مواضع مختلف- اصول اعتقادات شیعه را تبیین کرده است.

 

منبع :

پرورش افکار

همشهری آنلاین

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

عبدالجواد فلاطوری

عبدالجواد فلاطوری – Abdoldjavad Falaturi

عبدالجواد فلاطوری پژوهشگر ایرانی حوزه فلسفه بود- وی بنیان‌گذار کتابخانه شیعی در دانشگاه کلن آلمان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهارده + شانزده =