خانه / بزرگان تاریخ / محمود حسابی – Mahmoud Hessabi

محمود حسابی – Mahmoud Hessabi

محمود حسابی
محمود حسابی

محمود حسابی با نام اصلی محمود خان میرزا حسابی معروف به پروفسور حسابی فیزیکدان- سناتور- وزیر آموزش و پرورش و بنیانگذار فیزیک دانشگاهی در ایران بود- آثار به جای مانده از محمود حسابی در زمینه‌های فیزیک- زبان فارسی و پژوهش‌های فرهنگی شامل ۲۱ کتاب و مقاله‌ است

زندگی محمود حسابی

سید محمود حسابی در سال ۳ اسفند ۱۲۸۱ -۱۳۲۱ ه‍. ق- در تهران از پدر و مادر تفرشی زاده شد. پدرش سید عباس معزالسلطنه و مادرش گوهرشاد حسابی هر دو اهل تفرش و از سادات تفرش بودند. چهار سال اول دوران کودکی‌اش را در تهران سپری نمود. سپس به همراه والدین و برادرش عازم شامات شد. در هفت سالگی تحصیلات ابتدایی خود را در بیروت- با تنگدستی و مرارتهای دوری از میهن- در مدرسه کشیش‌های فرانسوی آغاز کرد. در همان زمان تعلیمات مذهبی و ادبیات فارسی را نزد مادرش فرا می‌گرفت. او قرآن کریم و دیوان حافظ را از حفظ می‌دانست. وی اعتقادی ژرف به قران داشت. او همچنین بر کتب بوستان- گلستان سعدی- شاهنامه فردوسی- مثنوی مولوی و منشات قایم مقام فراهانی اشراف کامل داشت.

تحصیلات

شروع تحصیلات متوسطه او مصادف با آغاز جنگ جهانی اول و تعطیلی مدارس فرانسوی زبان بیروت بود. از این رو- به مدت دو سال در منزل به تحصیل پرداخت. پس از آن در کالج آمریکایی بیروت به تحصیلات خود ادامه داد. در سن هفده سالگی لیسانس ادبیات- و در سن نوزده سالگی لیسانس بیولوژی را اخذ نمود. پس از آن در رشته مهندسی راه و ساختمان از دانشکده فرانسوی مهندسی در بیروت فارغ التحصیل شد. در آن دوران با اشتغال در نقشه کشی و راهسازی- به امرار معاش خانواده کمک می‌کرد. او همچنین در رشته‌های پزشکی- ریاضیات و ستاره شناسی به تحصیلات دانشگاهی پرداخت.

دکتر حسابی در دانشگاه سوربن فرانسه- در رشته فیزیک به تحصیل و تحقیق پرداخت. در سال ۱۹۲۷ میلادی در سن بیست و پنج سالگی دانشنامه دکترای فیزیک خود را- با ارایه رساله‌ای تحت عنوان -حساسیت سلول‌های فتوالکتریک- با درجه عالی دریافت نمود.

دکتر حسابی در دانشگاه پرینستون آمریکا تحت نظر پروفسور انیشتین فرضیاتی درباره -بی نهایت بودن ذرات- و -عبور نور از مجاورت ماده- ارایه نمودالگو:نیازمند مدرک. سپس در دانشگاه شیکاگو برای اثبات فرضیه‌هایش آزمایشاتی انجام داد.

شرکت راهسازی فرانسوی که او در آن مشغول به کار بود- به پاس قدردانی از زحماتش- وی را برای ادامه تحصیل به فرانسه اعزام کرد. در سال ۱۹۲۴ میلادی به مدرسه عالی برق پاریس راه یافت و در سال ۱۹۲۵ میلادی فارغ التحصیل شد.

 

محمود حسابی
محمود حسابی

زبان‌های خارجی

حسابی علاوه بر زبان فارسی- به زبان عربی- فرانسوی- انگلیسی و آلمانی تسلط داشت. در تحقیقات علمی خود از زبان‌های سانسکریت- لاتین- یونانی- پهلوی- اوستایی- ترکی- ایتالیایی و روسی نیز استفاده می‌نمد

فعالیت‌های شغلی و اجتماعی

او هم‌زمان با تحصیل در رشته معدن- در راه آهن برقی فرانسه نیز کار می‌کرد. پس از فارغ التحصیل شدن در رشته معدن- در معادن آهن شمال فرانسه و معادن زغال سنگ ایالت -سار- به کار مشغول شد.

وی با وجود امکان ادامه تحقیقات در خارج از کشور- به ایران بازگشت و به پایه گزاری علوم نوین و تاسیس دارالمعلمین و دانشسرای عالی- دانشکده‌های فنی و علوم دانشگاه تهران- نگارش ده‌ها کتاب و جزوه و راه اندازی و پایه گزاری فیزیک و مهندسی نوین پرداخت.

وی همچنین در کابینه محمد مصدق- وزیر فرهنگ بود.

موسیقی

حسابی با شعر و موسیقی سنتی ایران و موسیقی کلاسیک غرب به خوبی آشنا بود. وی با کمک تنی چند از دانشجویان خود در دانشسرای عالی توانست تغییراتی در کاسه سه تار -ساز ایرانی- ایجاد نماید.

ورزش

وی در چند رشته ورزشی نیز موفقیت‌هایی کسب کرد- از جمله کسب مدرک نجات غریق در رشته شنا .

جوایز و افتخارات

وی به سبب تلاش‌های خستگی ناپذیر لقب پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران در کشور را کسب نمود.
ایشان همچنین به دریافت بالاترین نشان علمی فرانسه یعنی لژیون دونور مفتخر گردید.
وی درسال ۱۹۹۰ به عنوان -مرد اول علمی جهان- برگزیده شد.

۱۳۴۹ – دریافت عنوان -استاد برجسته دانشگاه تهران-
۱۳۶۵ – برگزاری کنفرانس سالانه فیزیک ایران در ۱۳۶۵ در گرامی‌داشت محمود حسابی
نشان لژیون دونور فرانسه

محمود حسابی
محمود حسابی

خدمات

گلاولین نقشه برداری فنی و تخصصی کشور -راه بندرلنگه به بوشهر-

گل اولین راهسازی مدرن و علمی ایران -راه تهران به شمشک-

گل اولین مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران

گل پایه گزاری اولین مدارس عشایری کشور

گل پایه گزاری دارالمعلمین عالی

گل پایه گزاری دانشسرای عالی

گل ساخت اولین رادیو در کشور

گل راه اندازی اولین آنتن فرستنده در کشور

گل راه اندازی اولین مرکز زلزله شناسی کشور

گل راه اندازی اولین رآکتور اتمی سازمان انرژی اتمی کشور

گل راه اندازی اولین دستگاه رادیولوژی در ایران

گل محاسبه و تعیین ساعت ایران

گل پایه گزاری اولین بیمارستان خصوصی در ایران- به نام بیمارستان گوهرشاد

گل شرکت در پایه گزاری فرهنگستان ایران و ایجاد انجمن زبان فارسی

گل تدوین اساسنامه طرح تاسیس دانشگاه تهران

گل پایه گزاری دانشکده فنی دانشگاه تهران

گل پایه گزاری دانشکده علوم دانشگاه تهران

گل پایه گزاری شورای عالی معارف

گل پایه گزاری مرکز عدسی سازی اپتیک کاربردی در دانشکده علوم دانشگاه تهران

گل پایه گزاری بخش آکوستیک در دانشگاه و اندازه گیری فواصل گام‌های موسیقی ایرانی به روش علمی

گل پایه گزاری انجمن موسیقی ایران و مرکز پژوهش‌های موسیقی

گل پایه گزاری و برنامه ریزی آموزش نوین ابتدایی و دبیرستانی

گل پایه گزاری موسسه ژیوفیزیک دانشگاه تهران

گل پایه گزاری مرکز تحقیقات اتمی دانشگاه تهران

گل پایه گزاری سازمان انرژی اتمی ایران

گل پایه گزاری اولین رصدخانه نوین در ایران

گل پایه گزاری مرکز مدرن تعقیب ماهواره‌ها در شیراز

گل پایه گزاری مرکز مخابرات اسدآباد همدان

گل پایه گزاری کمیته پژوهشی فضای ایران

گل ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی کشور -در ساختمان دانشسرای عالی در نگارستان دانشگاه تهران-

گل تدوین اساسنامه و تاسیس موسسه ملی استاندارد

گل تدوین آیین نامه کارخانجات نساجی کشور و رساله چگونگی حمایت دولت در رشد این صنعت

گل پایه گزاری واحد تحقیقاتی صنعتی سغدایی -پژوهش و صنعت در الکترونیک- فیزیک- فیزیک اپتیک- هوش مصنوعی-

گل راه اندازی اولین آسیاب آبی تولید برق -ژنراتور- در کشور

گل ایجاد اولین کارگاه‌های تجربی در علوم کاربردی در ایران

گل ایجاد اولین آزمایشگاه علوم پایه در کشور

گل مقالات علمی منتشر شده

چنانچه از جستجوی مجلات علمی آن زمان به دست می‌آید- ایشان صاحب شش مقاله علمی در زمینه فیزیک هستند که هیچکدام از نظر علمی قابل توجه به نظر نرسیده‌اند.

و به همین خاطر نشان Commandeur de la Legion d’honneur به ایشان اهدا گردید!

طرح تاسیس دانشگاه تهران

حسابی نخستین رییس دانشکده فنی- پس از تاسیس دانشگاه تهران بود. در مورد نقش دکتر حسابی در تاسیس دانشگاه تهران عقاید مختلف و متفاوتی وجود دارد و برای نمونه دکتر علی اکبر سیاسی در کتاب خود با نام گزارش یک زندگی طرح تاسیس دانشگاه تهران را به طور کامل توضیح می دهد و مشخص می شود که دکتر حسابی هیچ نقشی در تاسیس دانشگاه تهران نداشته است.
دکتر ضیاء موحد در مصاحبه‌ای ادعای نقش دکتر حسابی در تاسیس دانشگاه تهران را کذب محض می‌داند. درباره دکتر محمود حسابی غلوهای بسیار شده است- این غلوها در حدی است که عده‌ای از مقامات ایران تقاضا کرده‌اند نام ایشان را از کلیه مکان‌ها و موسسات برداشته شود. هیچ سندی وجود ندارد که دکتر حسابی شاگرد انیشتین بوده است- به احتمال بسیار زیاد ایشان حتی یک ساعت هم شاگرد انیشتین نبوده است. دکتر محمود حسابی هیچ تعریفی هم از جهان سوم نکرده است. تعریفی که بایشان نسبت می‌دهند اولین بار توسط دکتر محمدحسین پاپلی یزدی استاد دانشگاه تربیت مدرس که مدتی در دانشگاه سوربن تدریس می‌کرده است در فصلنامه تحقیقات جغرافیایی شماره ۶۱ تابستان ۱۳۸۰چاپ شده است.

موزه دکتر حسابی

اندک زمانی پس از مرگ حسابی در سال ۱۳۷۲- خانه او تبدیل به موزه‌ای شد که در آن وسایل شخصی- مدارک علمی و تحصیلی- نشان‌ها و تقدیرنامه‌ها و عکس‌های قدیمی و متن نطق‌ها و نوشته‌ها در آن به نمایش گذاشته شده‌است. این موزه در خیابان تجریش- خیابان مقصودبیک قرار دارد. که در گذشته چهارراه حسابی نامیده می‌شد.

بحث پیرامون جایگاه علمی فرهنگی

پس از مرگ حسابی- در رسانه‌های ایران مطالبی غلوآمیز در خصوص آثار و جایگاه علمی وی و ارتباط وی با دانشمندانی چون آلبرت اینشتین منتشر شده است که مورد انتقاد برخی قرار گرفته است. از این مطالب می‌توان برای نمونه به طرح مسایلی چون همکاری و ارتباط وی با آلبرت اینشتین و مقاله مشترک آن دو- تنها شاگرد ایرانی اینشتین بودن- بزرگترین فیزیکدان ایران بودن- مرد علمی سال بودن- دارا بودن نظریه‌ای نوین و اثبات شده در علم فیزیک و تحصیل همزمان و تخصص در رشته‌های مختلف اشاره کرد. همچنین دیدگاه وی درباره زنان -مانند الزام مادرش به حجاب کارکنان درمانگاه گوهرشاد و امتناع از اعطای بورس تحصیلی به آلنوش طریان- نقد شده است.
ایرج حسابی فرزند دکتر حسابی در مصاحبه‌ای به مکاتبات پدرش با فیزیکدان زن فرانسوی و برنده نوبل فیزیک بنام دکتر لولا اشاره می‌کند درحالیکه تاکنون تنها دو فیزیکدان زن موفق به دریافت نوبل فیزیک شده‌اند که درمیان آن‌ها نام چنین شخصی وجود ندارد.

برخی از چهره‌های دانشگاهی مانند رضا منصوری مهدی زارع و ضیا موحد مبالغه درباره او را نکوهیده‌اند. برخی نیز مانند مهدی گلشنی ضمن نکوهش غلوهای زیاد درباره وی و البته نکوهش نقدهای تند- وی را فیزیکدانی متفکر دانسته‌است. ناصر مقبلی- استادیار و دستیار محمود حسابی نیز- خدمات حسابی را در پیشرفت و به روز کردن سپهر علمی ایران بسیار ارزنده شمرده و تلاش برای حفظ یاد او را درست می‌داند.
ایرج حسابی پسر محمود حسابی این نقدها را رد کرده است. وی در مصاحبه‌ای گفته است که پدرش هیچ عکسی با آلبرت اینشتین ندارد.

 

محمود حسابی
محمود حسابی

آثار محمود حسابی

آثار به جای مانده از محمود حسابی در زمینه‌های فیزیک- زبان فارسی و پژوهش‌های فرهنگی شامل ۲۱ کتاب و مقاله‌ است. برخی از مهمترین آثار وی عبارتند از:

کتابها

کتاب‌های فیزیک دبیرستان ۱۳۱۸.
کتابی در تفسیر امواج دوبر در شش رساله- دانشگاه تهران ۱۹۴۶.
کتاب دیدگانی فیزیک دانشگاه تهران ۱۳۴۰.
کتاب قانون تاسیس دانشگاه تهران- ۱۳۱۲
کتاب نام‌های ایرانی- ۱۳۱۹
کتاب آیین‌نامه امور مالی دانشگاه تهران- ۱۳۳۳
کتاب دیدگانی فیزیکی- دانشگاه تهران- ۱۳۴۰

مقاله‌ها

مقاله ذرات پیوسته- در نشریه آکادمی علوم آمریکا ۱۹۴۷.
مقاله اثبات نظری بیشتر بودن جرم ذرات شارژ شده به وسیله نور نسبت به الکترون -پیشنهاد تفسیر قانون جاذبه عمومی نیوتون و قانون میدان الکتریکی ماکسول– گزارش نشریه انجمن فیزیک آمریکا ۱۹۴۸.
مقاله مدل ذرات بی‌نهایت گسترده- نشریه فیزیک فرانسه ۱۹۵۷.
رساله نظریه ذرات بی‌نهایت گسترده -en:Infinitely Extended Particles- دانشگاه تهران ۱۹۷۷.
-وندها و گهواژه‌های فارسی- ۱۳۶۸
-فرهنگ حسابی- -انگلیسی به فارسی- ۱۳۷۲

مرگ

محمود حسابی در ۱۲ شهریور سال ۱۳۷۱ هجری شمسی در بیمارستان دانشگاه ژنو درگذشت. آرامگاه -خانوادگی- وی در شهر تفرش قرار دارد.

 

منبع :

بیتوته

آفتاب آنلاین

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

میرفندرسکی

میرفندرسکی – Mir Fendereski

میرفندرسکی با نام اصلی مولانا ابوالقاسم بن ابوطالب میرحسینی فندرسکی حکیم و دانشمند دوره صفوی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × دو =