خانه / فلسفه / داریوش شایگان – Dariush Shayegan

داریوش شایگان – Dariush Shayegan

داریوش شایگان
داریوش شایگان

داریوش شایگان هندشناس و اندیشمند معاصر ایرانی است- غالب آثار شایگان به زبان فرانسه و در حوزه فلسفه تطبیقی است- غالب آثار شایگان به زبان فرانسه و در حوزه فلسفه تطبیقی است- غیر از آن او رمانی با عنوان -سرزمین سراب‌ها- منتشر کرد که برنده جایزه انجمن نویسندگان فرانسوی شد

زندگی داریوش شایگان

داریوش شایگان در سیزدهم بهمن ماه ۱۳۱۳ در خانواده‌ای مرفه در تهران متولد شد. پدرش بازرگان ایرانی اما مادرش بانویی سنی مذهب از اهالی گرجستان روسیه بود.
شایگان تحصیلات مقدماتی خو را در مرکز آموزشی -سن‌لویی- گذراند و بعد از آن برای تحصیل به خارج از کشور رفت و با اخذ درجه دکترا در رشته هندشناسی در سال 1347 به ایران بازگشت و به تحقیقات خود پیرامون ادیان به‌ویژه ادیان هندی ادامه داد.
فعالیت‌های وی پیش از انقلاب معطوف به ورود به مجامع و محافل سلطنتی بود لذا همکاری خود را با بنیاد -فرح پهلوی- به همراه آحسان نراقی- -جمشید بهنام- و -رهنما- شروع کرد و بعد از مدتی به سمت مدیرعاملی بنیاد فرح پهلوی انتخاب شد. شایگان پس از پیروزی انقلاب به فرانسه رفت و در دفتر -رضا پهلوی- به فعالیت علیه انقلاب اسلامی پرداخت و کتابی نیز با عنوان -انقلاب دینی چیست؟- منتشر کرد.

بعد از صدور فرمان حضرت امام -ره- و فتوای تاریخی ایشان مبنی بر قتل -سلمان رشدی مرتد- شایگان در مصاحبه‌ای با روزنامه -فیگارو- -سال 1367- گستاخانه صدور این فتوا را با تروریسم مطابقت داد و بعد از آن نظام ایران را قرون‌وسطایی معرفی کرد.
از دیگر فعالیت‌های شایگان-‌ فعالیت در بنیاد مطالعات ایران استکه به منظور مخالفت با انقلاب اسلامی تاسیس شده است و با عنوان یکی از انجمن‌های سلطنت‌طلب در خارج از کشور به شمار می‌رود که از سوی صهیونیست‌ها مورد حمایت قرار گرفته است. شایگان علاوه بر فعالیت‌های برو-‌مرزی خود با نشریات مختلفی مانند -کلک-آدینه- و …. مرتبط بود.

سوابق تحصیلی و پژوهشی شایگاه را می‌توان بدینگونه اعلام کرد:

تحصیل در رشته فلسفه- اخذ دکترای هندشناسی- تدریس در دانشگاه تهران- ریاست مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها- سردبیر فصلنامه -ایران‌نامه- همکاری با بنیاد مطالعات -ایرن- همکاری با نشر -فرزان روز- همکاری با مرکز مطالعات تمدن‌ها- مدیرعامل بنیاد فرح پهلوی- همکاری با دفتر رضا پهلوی- رییس مرکز مطالعات اسماعیلیه- همکاری عمیق باعناصر ضد انقلاب و اپوزیسیون خارج از کشور و…

افکار شایگان را نیز شاید بتوان بدین شرح تقسیم‌بندی کرد:

مرحله اول: دوره‌ای که وی به عنوان متفکری طرفداری معنویت و آموزه‌های شرقیاستو تا حدی منتقد به غرب -تا حدود سال‌های 1345- که به تعبیر خودش دوره ریاضت‌کشی و اشتغال معنوی مطرح شده است و در این دوره کتاب -آسیا در برابر غرب- را نیز تالیف کرده است تا حدی متاثر از فلسفه هایدگر می‌باشد. او می‌گوید این کتاب را به عنوان نقدی بر غرب‌زدگی -جلال آل احمد- نوشته است.
اما مرحله دوم سیر تفکری شایگان مربوط به دوره طولانی اقامت او در خارج از کشور می شود که از او یک لیبرالیست ساخته استوتفکرات لیبرالی این فرد در کتاب -زیر آسمان‌های جهان- تدوین می‌شود. وی در این کتاب به مدح و ستایش آمریکا و تمدن آمریکایی پرداخته و مدعی شده است:

-… می‌توان آمریکایی بود و در عین حال هویت قومی خود را حفظ کرد…-
وی در کتاب -انقلاب دینی چیست؟- می‌نویسد:
-… مفهوم نقلاب ذاتا مفهومی غربی وهگلی است و هیچ نسبتی با تفکر دینی ندارد…-
شایگان در حال حاضر یکی از امیدهای اپوزیسیون می‌باشد که بعضا روی او اتفاق نظر دارند.

داریوش شایگان
داریوش شایگان

اندیشه‌ها

عبدالله نصری در رویارویی با تجدد می‌نویسد:

به زعم شایگان ما بسیاری از مفاهیم تفکر غربی را ناآگاهانه و -بی‌چون و چرا و بدون دید تحلیلی و تاریخی می‌پذیریم- و درباره آنها پرسش نمی‌کنیم. خاطره قومی ما رو به زوال است. ما دچار توهم مضاعف هستیم- چرا که از یک سوی می‌پنداریم که ماهیت تفکر غربی را شناخته و می‌توانیم عناصری از آن را برگزینیم که با میراث فرهنگی ما سازگار است- و از سوی دیگر -گمان می‌کنیم که هویت فرهنگی خود را حفظ می‌کنیم- در حالی که خاطره قومی ما تاب مقاومت در برابر تفکر غربی را ندارد. این توهم مضاعف به دو صورت بروز می‌کند: ۱. غربزدگی ۲. بیگانگی از خود

نصری در جای دیگر می‌نویسد:

از نظر شایگان مدرنیته ما را دچار اسکیزوفرنی یا روان‌گسیختگی کرده‌است- چرا که مدرنیته نظام ارزشی خود را بر ما تحمیل کرده- و ما در میان دو جهان بیگانه از یکدیگر به سر می‌بریم. ما در مواجهه با غرب شیفته نظام‌های سیاسی و حقوق آن شده‌ایم و مفاهیم مدرن چون حق و آزادی را پذیرفته‌ایم- بدون آنکه نسبت به الگوی معرفتی که مبنای این مفاهیم بود توجه داشته باشیم. همان چیزی که سروش هم به آن توجه دارد.

شایگان در فصل نخست کتاب زیر آسمان‌های جهان و در گفتگو با رامین جهانبگلو- پس از بازگویی سرخوردگی ناشی از شکست دولت ملی- از خود می‌پرسد: … آیا بخش مهمی از مسیولیت این بدبختی بر عهده مصدق نبود؟ آیا او خود مسبب و محرک سقوطش نبود؟ او که خود را در بن‌بستی نهاده بود که برون‌شدی از آن وجود نداشت- به یک معنا سرنوشت شهید سیاسی را برای خود رقم زده بود.- در ادامه- شایگان لب به انتقاد از مصدق می‌گشاید و تن ندادن وی به مصالحه- افتادن در دام گفته خود و گم کردن حس واقعیت وی را در عدم توانایی و شجاعت مصدق در تسلیم شدن به واقعیت می‌بیند. شایگان در ادامه می‌افزاید: -مصدق مردی حقوق‌دان بود که هرگز نتوانست بازی کارتل‌های نفتی و نقش خردکننده آمریکا را در عرصه شطرنج بین‌المللی دریابد.

شایگان در کتاب پنج اقلیم حضور- می‌خواهد علل شاعرانگی ایرانیان را بررسی کند. این‌که به گفته او چرا عنصر شعر این‌گونه در جهان‌بینی و اخلاقیات و حتی اندیشه‌ورزی ایرانیان تاثیرگذار است- پدیده‌ای که در سایر کشورها وفرهنگ‌های کهن نظیر ندارد. اما در متن اثر فقط به توصیف تمجیدآمیز از پنج شاعر بزرگ ایرانی -فردوسی- خیام- مولوی- سعدی و حافظ- می‌پردازد بدون هیچ رهیافتی به کشف ماهیت این ویژگی شاخص در فرهنگ ایرانیان. در پایان کتاب نیز شایگان- حافظ را عارفی کامل تصویر می‌کند- به بانویی ازلی دل باخته که هرچه از می و معشوق و کمان ابرو و ساق سیمین و موی بناگوش می‌گوید نه وصف زیبارویان پارسی‌گو و شور شوق مردی عاشق‌پیشه و پراحساس که رشحاتی از جلوات ازلی و مشکات نبوی است. به سویه‌های اجتماعی- سیاسی و تاریخی شعر حافظ هم وقعی نمی‌نهد. گویی حافظ در خلیی میان ازل و ابد شعرهایی سروده‌است لامکان و لازمان و الهی.

نقد ایدیولوژی

یکی از مهم‌ترین نظرات وی درباره تحلیل و شناساندن مفهوم ایدیولوژی است. وی در کتاب -انقلاب مذهبی چیست- نشان می‌دهد که نمی‌توان دین و فلسفه را اموری ایدیولوژیک دانست. شایگان به جد معتقد است که فلسفه و دین دو هماورد جدی ایدیولوژی هستند و در جامعه ای که سنت هایِ تقدیس یافته ضعیف شوند و استدلال‌های فلسفی نابود گردند ایدیولوژی فرصت ظهور پیدا می‌کند. وی ایدیولوژی را همانند اسطوره می‌داند چرا که هم دارای بار عاطفی است و هم دارای دستگاهی منطقی عقلانی است.

غربزدگی

شایگان که به عنوان یکی از متفکران ایران به‌شمار می‌رود در پیشانی گفتگو با غرب قرار دارد. جریان تحت تاثیر وی از ۱۹۶۰ میلادی یک جریان مسلط و چیره بوده‌است. کتاب آسیا در برابر غرب در واقع تلاشی جدی بود تا چالش فلسفی و فرهنگی مقابله با غرب را ب‍‍‍پذیرد. در این اثر وی مفهوم غرب زدگی جلال آل احمد را گسترش داد و فهمی عمیق از مسایلی را اریه کرد که مواجهه انسان‌های جهان سوم با هژمونی فرهنگ غربی را در بر می‌گرفت.

دیدگاه‌ها

دیدگاه داریوش شایگان درباره ویژگی سینمای کیارستمی: او یک نگاه جدید به دنیا داشت. یک نگاه خیلی خاص که تا به حال در سینما مطرح نشده بود. به نظر من نه فقط نگاهی جدید به سینما داشت و نه فقط چشم‌انداز سینمای جهان را دگرگون کرد- بلکه مسایل اساسی اگزیستانسیال انسان را خیلی با ظرافت مطرح کرد. مسایلی چون مرگ و زندگی- موقعیت ما در دنیا- سیر و سلوک و مبحث عبور از هزارتوی پیچیده گرفتاری‌ها و دالان‌های پرپیچ و خم تلاش‌ها و موانعی که همواره با آنها مواجه هستیم- چیزی که خیلی آدم‌ها آن را حس می‌کنند اما آن را نمی‌بینند.
آنچه که به آن معنویت می‌گویند- الزاما دینی خاص نیست. معنویت حضوری در دنیاست که از عمق وجود انسان نشیت می‌گیرد و تا دنیا دنیاست- این ساحت انسان وجود خواهد داشت.

در جستار نویسنده آزادتر است و می‌تواند یک مسیله را بیان و آن مسیله را جزیی لاینفک از جهان‌بینی خودش کند. یعنی در جستار نوعی آفرینش صورت می‌گیرد.
تمدن‌های آسیایی خواه ناخواه مقهور نیروی نابود کننده ای هستند که در صدور و تکوینش کوچکترین دخالتی نداشته‌اند. علت این که این جریان یعنی نیهیلیسم در متن تمدن غربی متحقق گشت به تدریج قوت یافت و سرانجام جهان گیر شد تصادفی نیست. زیرا نطفه این دگرگونی از همان آغاز طلوع این تفکر در دوگانگی مضمر در ساخت بنیادی اش نهفته بوده‌است. آگاهی یا ناآگاهی تمدن‌های آسیایی از ماهیت تفکری که بر آنان تسلط یافته‌است در سرنوشتشان موثر است. حتی اگر معتقد باشیم نیهیلیسم مصنوع ذهن متفکران خیال پرداز است باز مطرح کردن آن برای ما ضروری است.

جوایز و افتخارات

داریوش شایگان رمانی با عنوان سرزمین سراب‌ها منتشر کرد که برنده جایزه انجمن نویسندگان فرانسوی شد. پیش از او ایرانیان دیگری چون جواد حدیدی و احمد کامیابی مسک این جایزه را گرفته بودند. در سال ۲۰۱۱ جایزه مدال بزرگ فرانکو فونی به وی تعلق گرفت. همچنین جایزه بزرگ فرانکو فونی در سال ۲۰۱۲ از آن شایگان شد. شایگان در سال ۲۰۱۱ مدال عالی زبان و ادبیات فرانسه را از آن خود کرد. نشان عالی دولت فرانسه با امضای فرانسوا اولاند رییس‌جمهوری دولت فرانسه- در محل سفارت این کشور به داریوش شایگان اعطا شد. وی در سال ۲۰۱۰ از دانشگاه -آرهوس- دانمارک نیز جایزه گفتگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها را از آن خود کرد. جایزه مجمع نویسندگان فرانسوی زبان و نشان شوالیه از دیگر جوایزی است که به داریوش شایگان اعطا شده‌است.

داریوش شایگان
داریوش شایگان

کتاب‌شناسی

کتابهای داریوش شایگان:

آسیا در برابر غرب
ادیان و مکتب‌های فلسفی هند در ۲ جلد
تصوف و هندوییسم -آیین هندو و عرفان اسلامی بر مبنای کتاب مجمع البحرین نوشته داراشکوه ترجمه به فارسی توسط جمشید ارجمند-
افسون زدگی جدید- هویت چهل تکه و تفکر سیار- ترجمه فاطمه ولیانی
زیر آسمان‌های جهان- گفتگوی رامین جهانبگلو و شایگان- ترجمه نازی عظیما
بت‌های ذهنی و خاطره‌های ازلی- انتشارات امیرکبیر
سرزمین سراب‌ها
انقلاب دینی چیست؟
آمیزش افق‌ها
بینش اساطیری- نشر اساطیر
پنج اقلیم حضور- نشر فرهنگ معاصر
در جستجوی فضاهای گمشده- نشر فرزان روز
نگاه شکسته- ترجمه علیرضا منافزاده- نشر فرزان روز
جنون هشیاری -ترجمه- نوشته ایو بونفوا- موسسه فرهنگی پژوهشی نشر نظر- ۱۳۹۴
فانوس جادویی زمان- نشر فرهنگ معاصر- ۱۳۹۶

سکته مغزی

داریوش شایگان- ساعت ۴ عصر پنجشنبه ۵ بهمن ۱۳۹۶ در سن ۸۲ سالگی دچار سکته مغزی سنگین شد. وی هم اکنون در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان فیروزگر بستری است و در بیهوشی کامل به سر می‌برد.

 

منبع :

جوان آنلاین

همهشری آنلاین

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

آراپیک باغداساریان

آراپیک باغداساریان – Arapic Baghdasariyan

آراپیک باغداساریان کاریکاتوریست- طراح گرافیک- کارگردان و مترجم ایرانی بود -آراپیک در اواخر عمر کوتاه …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × 2 =