خانه / فلسفه / جواد طباطبایی – Javad Tabatabai

جواد طباطبایی – Javad Tabatabai

جواد طباطبایی
جواد طباطبایی

جواد طباطبایی فیلسوف و پژوهشگر ایرانی فلسفه و تاریخ و سیاست است- او عضو سابق هییت علمی و معاون پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است- طباطبایی در حال حاضر مدیر گروه فلسفه مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی است

زندگی جواد طباطبایی

سید جواد طباطبایی در سال ۱۳۲۴ در تبریز به دنیا آمد. . تحصیلات خود را در تبریز انجام داد و برای تحصیل حقوق به دانشگاه تهران رفت.
او پس از اخذ لیسانس حقوق از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربن به ادامه تحصیل پرداخت و با اخذ دیپلم مطالعات عالی D.E.S از رشته فلسفه سیاسی فارغ‌التحصیل شد.

در سال ۱۳۶۳ با نوشتن رساله‌ای درباره -تکوین اندیشه سیاسی هگل جوان– با دریافت درجه ممتاز دکترای دولتی در رشته فلسفه سیاست به ایران بازگشت. پس از بازگشت به عضویت هییت علمی درآمد و معاون پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران شد. در همان حال- او سردبیری نشریه همین دانشکده را به عهده گرفت.

جواد طباطبایی به کار پژوهشی خود در مراکز دیگر ادامه داد و با امکاناتی که در مراکز پژوهشی فرانسه- آلمان- و امریکا فراهم آمد- پژوهشی درباره تاریخ اندیشه در ایران را دنبال کرد. وی در سال ۱۳۷۶ موفق شد جایزه نخل آکادمیک- عالی‌ترین نشان علمی فرانسه- و مدال نقره تحقیقات در علم سیاست را از دانشگاه کمبریج کسب کند.

طباطبایی هم‌اکنون عضو هییت علمی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی است و در موسسات خصوصی همچون موسسه پرسش به تدریس مشغول است.

حضور همزمان در حلقه لویی آلتوسر و کشیش‌های یسوعی

جواد طباطباییدر سال‌های حضور در فرانسه و هم در حلقه لویی آلتوسر- فیلسوف مارکسیست- بود و هم به حوزه گروهی از کشیش‌های یسوعی‌ای که در مسایل فلسفی در سطح بالایی بودند رفت‌وآمد داشت و با یکی از مفسران مطرح هگل در ارتباط بود. در همین حلقه بود که یادداشت‌ها و حاشیه‌هایی که لنین بر کتاب‌های هگل نوشته بود را ترجمه و با عنوان یادداشت‌هایی درباره دیالکتیک منتشر کرد. همچنین مجموعه مقاله‌هایی از آلتوسر را با عنوان لنین و فلسفه و چند مقاله دیگر ترجمه و منتشر کرد.

جواد طباطبایی
جواد طباطبایی

دیدگاه‌ها

جواد طباطبایی از شارحان نظریه ایرانشهری است که در آن کل نظام سیاسی ایران را در گذر تاریخ متاثر از فرهنگ متکثر اقوام می‌داند. او طی گفتگویی که با مهرنامه در تابستان سال ۱۳۹۲ داشت- -مبنای اندیشه پان‌ترکیسم را درآمیختگی نوعی فراموشی تاریخی با افسانه‌بافی‌های به ظاهر تاریخی می‌داند که بدل به ملغمه‌ای از بیسوادی و بی‌شعوری شده‌است-.

بازتاب در دیگر کشورها

جمهوری آذربایجان

سخنرانی جواد طباطبایی در همایش مناسبات قفقاز و ایران در کشور جمهوری آذربایجان بازتاب بسیاری داشت و یکی از سایت‌های خبری-تحلیلی به زبان ترکی آذربایجانی -سایت خبری-تحلیلی بادکوبه- متن کامل سخنرانی طباطبایی را ترجمه و منتشر کرد.

جوایز و افتخارات جواد طباطبایی

– دریافت جایزه نخل طلایی از دولت فرانسه
– مدال نقره تحقیقات در علم سیاست از دانشگاه کمبریج
– برگزیده جشنواره بین المللی فارابی

آثار جواد طباطبایی

از جمله ی مهمترین آثار جواد طباطبایی می توان به -زوال اندیشه سیاسی در ایران- -دیباچه ای بر نظریه ی انحطاط ایران- -مکتب تبریز و مبانی تجدد خواهی- -حکومت قانون: مبانی نظریه مشروطه خواهی -ابن خلدون و علوم اجتماعی- -خواجه نظام الملک- -تاریخ اندیشه ی سیاسی جدید در اروپا از نوزایش تا انقلاب فرانسه- اشاره کرد.

آثار جواد طباطبایی را می توان به 2 دوره تقسیم کرد- دوره ی نخست شامل آثار دهه ی 1360 و 70 او می شود- یعنی سه کتاب -تاریخ اندیشه سیاسی در ایران- -زوال اندیشه سیاسی در ایران- و -خواجه نظام الملک- آثار این دوره بیشتر دارای رویکردی متن گرا بوده و بر خودبسندگی متون و کشف منطق درونی میان متن های مختلف- استوار است. مفهوم کلیدی آثار این دوره -زوال- است که ویژگی اندیشه است.

دوره دوم نیز شامل سه رساله -دیباچه ای بر نظریه انحطاط– -مکتب تبریز- و -حکومت قانون در ایران- در دهه ی 80 می شود که دارای رویکردی زمینه گرا است- یعنی فهم متون در بستر تاریخی بر مبنای زمینه های ایدیولوژیک و تاریخی درونی هر دوره است. همچنین مفهوم کلیدی آثار این دوره -انحطاط- است که ویژگی تمدن است.-1-

-توماس اسپریگنز- نویسنده ی کتاب -فهم نظریه های سیاسی- معتقد است که اندیشه ی تمامی فیلسوفان سیاسی و چه بسا غیرسیاسی را می توان در چهار محور بررسی کرد. محور اول مشاهده ی بی نظمی و بحران در جامعه- اعم از عینی یا ذهنی- است. در مرحله ی دوم- فیلسوف به دنبال تشخیص علل این بحران ها می رود و در مرحله ی سوم- جامعه ی بازسازی شده ی خویش را رونمایی می کند. در مرحله ی چهارم است که متفکر راه درمان خود را ارایه می کند.

با نگاه اسپریگنزی می توان 4 مرحله ی اندیشه ی طباطبایی را که در نظریه و پروژه ی فکری اش دنبال می کند مشاهده کرد. او ابتدا بحران -از نظر خود- را که همان انحطاط و زوال ذهنی و بن بست عینی و عملی ایران است مورد نظر قرار داده – سپس به متن تاریخ رفته است تا علل به وجود آمدن چنین بحرانی را بررسی کند. در مرحله ی سوم- او سعی کرده تا تجویزهای خود برای چنین بحران هایی را تبیین کند. همچنین در مرحله ی چهارم راه های درمان خود را ارایه می دهد که در این میان- می توان به تداوم یافتن سنت و رسیدن به تجدد از طریق آن اشاره کرد.

نظریه ی -زوال- به مثابه ی نظریه ی کانونی در اندیشه ی طباطبایی مطرح است و باید گفت که در یک نگاه کلی نظریه ی زوال بر این نکته پافشاری می کند که در دوره ی اسلامی به دلیل اختلاط و امتزاج فلسفه ی یونانی با مبانی دینی- اندیشه ی سیاسی و در یک نگاه کلی تر- اندیشه ی فلسفی- راه انحطاط را پیموده و در نهایت- اندیشه ی سیاسی در اسلام و ایران- به شامگاه زوال و امتناع رسیده است.

از این روست که وی تاریخ اندیشه ی سیاسی اسلام و ایران را در حاشیه ی اندیشه ی سیاسی غرب می نشاند و بر این اساس برای اندیشه سیاسی- سه دوره ترسیم می کند: نخست- سپیده دم زایش اندیشه ی سیاسی در یونان باستان- دوم- نیمروز اندیشه ی سیاسی و آغاز ورود فلسفه ی یونان به جهان اسلام در سده های سوم و چهارم- سوم- شامگاه زوال اندیشه ی سیاسی پس از سده ی پنجم تا به امروز. او دوره ی دوم را به این دلیل -نیمروز- می نامند که اندیشوران ایران و اسلام به تحشیه و ترجمه و تعلیق متون یونانی- مشغول بوده واز آن سپیده دم دوره ی نخست- ارتزاق می کردند.

طباطبایی در کتاب -زوال اندیشه سیاسی در ایران- معتقد است اندیشه ی سیاسی در ایران دارای فراز و فرود بوده و سرانجام به زوال رسیده است. در پروژه ی فکری طباطبایی- اسلوب بررسی نقادانه از تاریخ اندیشه ی ایرانی-دوره ی میانه- اسلوب -تحلیل گفتار- است در جهت توصیف ساختار و توضیح شیوه ی عملکرد عناصر و مفردات قوام دهنده ی گفتار و با تاکید بر انسجام درونی و خودبسندگی آن- از این حیث که اندیشه امری اصیل و قایم به ذات است.

وی در کتاب -زوال اندیشه سیاسی در ایران- مساله ی امتناع اندیشه به طور عام و زوال اندیشه ی سیاسی به طور خاص در ایران را مطرح کرده و سعی می کند نشان دهد تجدد و انحطاط- 2 مفهوم به هم پیوسته اند و در شرایط تصلب سنت و امتناع اندیشه- طرح یکی بدون دیگری امکان پذیر نیست.

از مهم ترین ویژگی های طباطبایی ادواربندی های اوست. در این میان نیز یکی از معروف ترین تقسیم بندی های او را در کتاب -درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران- شاهد هستیم که وی درباره ی تاریخ اندیشه ی سیاسی حوزه ی تمدن ایرانی در دوره اسلامی می نویسد: این دوره دارای 3گونه ی -فلسفه سیاسی- -سیاست نامه- -شریعت نامه- است- در این تقسیم بندی فیلسوفان اهل تفکرند- در حالی که سیاست نامه نویسان در بهترین حالت به تامل در امر سیاسی می پردازند و شریعت نامه ها نیز نگرشی ایدیولوژیک را مطرح می کنند.

وی در ادامه نمونه ی مثالی فلسفه سیاسی را -ابونصرفارابی– سیاست نامه نویسی را -خواجه نظام الملک طوسی- و شریعت نامه نویسی را -فضل الله بن روزبهان خنجی- می داند.

برخی به اشتباه آثار طباطبایی را تاریخ نگاری اندیشه می دانند به این معنا که وی را به مثابه ی یک مورخ فرض می کنند که به نظر می رسد نمی تواند نظری دقیق باشد چرا که به واقع طباطبایی مورخ نیست- زیرا مورخ با نقل و توصیف سر و کار دارد- به نوعی می توان گفت نقل و توصیف نخستین مواجهه ی انسان با یک پدیده ی تاریخی است که به قالب کلمه ها در می آید. اما طباطبایی در ماهیت رویدادها تامل می کند و نتیجه ی فلسفی می گیرد. واژه هایی که او به کار می گیرد- مثل جدال- قدیم- جدید- مناقشه- زوال- انحطاط- ماهیت فلسفی دارند.

طباطبایی نسبت به سنت و تجدد معتقد است که در غرب دوگونه نظریه در رابطه ی سنت و مدرنیته وجود دارد. دسته ی نخست از نظریات قایل به تداوم سنت در قالب مدرنیته هستند و اعتقاد دارند که مدرنیته از دل سنت ها زاییده شده است. دسته ی دوم قایل به گسست مدرنیته از سنت پیشین هستند و اذعان دارند که موفقیت مدرنیته گسست قاطع از سنت است. به نظر می رسد طباطبایی به نظریه ی نخستین اعتقاد دارد و کتاب مهمی نظیر -جدال قدیم و جدید- را در تشریح این موقعیت در غرب نگاشته است. وی معتقد است که در غرب- تفکر و موقعیت مدرن از دل تفکر قرون وسطایی و کشیشانی نظیر آکویناس و… بیرون آمده است.

طباطبایی آن جا که به بحث توسعه و توسعه یافتگی وارد می شود- به درستی از بنیان های اندیشگی آن می پرسد و در گیر و دار این بحث- علل و عوامل توسعه نیافتگی ایران معاصر را در جدا افتادگی از نوسازی فرهنگی و تجدد فکری قرایت می کند- طباطبایی بر این باور است که بحث توسعه از آن جا که به هویت و بحران مربوط می شود- سوالی فلسفی است و باید از موضع فلسفی طرح شود. به سخن طباطبایی در واقع بحث بر سر آن نیست که چه الگویی برای توسعه ی ایران مناسب است- پرسش بنیادین این است که خود آن -الگوها- بر مبنای کدام تلقی از آدم و عالم قابل طرح است.

جواد طباطبایی
جواد طباطبایی

نقدهایی بر آثار و اندیشه طباطبایی

طباطبایی تحت تاثیر -ایده آلیسم آلمانی- و بالاخص-هگل- فیلسوف مطرح آلمانی- نقش اندیشه ها در تاریخ تمدن- همچنین رشد و پیشرفت جوامع را بسیار مهم تلقی کرده و تداوم پیشرفت یک جامعه را در رشد عقلانیت آن می داند. البته می توان گفت که این چنین پررنگ کردن نقش عقلانیت در پیشرفت یک جامعه تا حدی تقلیل نگری است- زیرا نقش عوامل دیگر نظیر عوامل اقتصادی- اجتماعی- سیاسی و… را در پیشرفت یا انحطاط یک تمدن یا جامعه- نادیده می گیرد یا بسیار کم رنگ می نماید.

از طرفی نظریه ی زوال طباطبایی با انتقادات فراوانی از سوی پژوهشگران اندیشه ی سیاسی مواجه شده است. مهمترین انتقاد به طباطبایی این است که به جهت تعلق خاطر به -هگل- تاریخ را از منظری تکامل گرایانه می نگرد. در واقع طباطبایی تاریخ تفکر و اندیشه را کل واحدی در نظر گرفته است که باید مسیری مشخص را طی می کرد و به نقطه یی مشخص می رسید.

اما شاید مهمترین نقدی که درباره ی سیدجواد طباطبایی مطرح می شود- سویه ی به شدت انتقادی و سلبی وی نسبت به دیگران است که گفتمان طرد در اندیشه ی وی را موجب می شود.

کتاب‌شناسی
ترجمه

لنین و فلسفه و سه مقاله دیگر- لویی آلتوسر
یادداشت‌هایی درباره دیالکتیک- ولادیمیر لنین
فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی- هانری کربن- تهران- انتشارات طوس- چاپ نخست ۱۳۶۵.
تاریخ فلسفه اسلامی- جلد دوم- تهران- انشارات کویر- چاپ نخست ۱۳۶۶.
تاریخ فلسفه اسلامی- متن کامل- تهران- انشارات کویر و انجمن ایران‌شناسی فرانسه- چاپ نخست ۱۳۷۳- چاپ ششم ۱۳۸۷.

تالیف

درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران- تهران- انشارات کویر- چاپ نخست ۱۳۶۷- چاپ دهم ۱۳۸۸.
زوال اندیشه سیاسی در ایران- ویراست دوم- تهران- انشارات کویر- چاپ نخست ۱۳۸۳- چاپ سوم ۱۳۸۵.
ابن‌خلدون و علوم اجتماعی- تهران- انتشارات طرح نو- چاپ نخست ۱۳۷۴- چاپ سوم ۱۳۸۶.
خواجه نظام‌الملک- تهران- انتشارات طرح نو- چاپ نخست ۱۳۷۵- انتشارات ستوده- تبریز- چاپ دوم ۱۳۸۵.
مفهوم ولایت مطلقه در اندیشه سیاسی سده‌های میانه- تهران- موسسه نگاه معاصر- چاپ نخست ۱۳۸۰- چاپ دوم ۱۳۸۱.
تاملی درباره ایران- جلد نخست- دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران- تهران- موسسه نگاه معاصر- چاپ نخست ۱۳۸۰- چاپ دوم ۱۳۸۱- چاپ سوم ۱۳۸۲- چاپ هفتم ۱۳۸۶.
تاریخ اندیشه سیاسی جدید در اروپا- بخش نخست از جلد نخست- جدال قدیم و جدید: از نوزایش -۱۵۰۰- تا انقلاب فرانسه -۱۷۸۹– تهران- نشر ثالث- چاپ نخست ۱۳۸۲- چاپ دوم ۱۳۸۵.
سقوط اصفهان به گزارش کروسینسکی- تهران- موسسه نگاه معاصر- چاپ نخست ۱۳۸۲- چاپ سوم ۱۳۸۶.
تاملی درباره ایران- بخش نخست از جلد دوم- مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی- تبریز- انتشارات ستوده- چاپ نخست ۱۳۸۴- چاپ دوم ۱۳۸۶.
تاملی درباره ایران- بخش دوم از جلد دوم- مبانی نظریه مشروطه‌خواهی- تبریز- انتشارات ستوده- چاپ نخست ۱۳۸۶.
فلسفه و سیاست- مجموعه مقالات سید جواد طباطبایی- نشر فلات- ۱۳۹۵- این کتاب به همراه کتاب فیلسوف سیاست که مقالاتی در بزرگداشت مقام علمی طباطبایی است- در سال ۹۵ منتشر شد.

 

منبع :

بهاران

همشهری آنلاین

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

عبدالجواد فلاطوری

عبدالجواد فلاطوری – Abdoldjavad Falaturi

عبدالجواد فلاطوری پژوهشگر ایرانی حوزه فلسفه بود- وی بنیان‌گذار کتابخانه شیعی در دانشگاه کلن آلمان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه + 6 =