خانه / بزرگان تاریخ / جابر بن حیان – Jabir ibn Hayyan

جابر بن حیان – Jabir ibn Hayyan

جابر بن حیان
جابر بن حیان

جابر بن حیان با نام کامل ابوموسی جابر بن حیان ایرانی – دانشمند و کیمیاگر و فیلسوف ایرانی بود – او را -پدر علم شیمی- نامیده‌اند و بسیاری از روش‌ها -مانند تقطیر- و انواع ابزارهای اساسی شیمی مانند قرع و انبیق را به او نسبت می‌دهند

زندگی جابر بن حیان

جابربن حیان معروف به صوفی یا کوفی حدود سال 200 هجری شمسی معادل با 721 میلادی در توس ولادت یافت.

در مورد تاریخ دقیق تولد و مرگ و محل تولد وی اختلاف نظر وجود دارد. به گفته برخی وی متولد سال ۱۰۰ هجری شمسی و وفات وی در سال ۱۹۴ هجری شمسی بوده است. برخی نیز او را متولد سال ۱۰۳ هجری شمسی دانسته و وفات وی را در سال ۲۰۰ هجری شمسی ذکر کرده‌اند. با این حال دانشنامه بریتانیکا وی را متولد سال ۷۲۱ میلادی و وفات وی را در سال ۸۱۵ میلادی -نزدیک به هزار و دویست سال پیش- ثبت کرده است. پاره‌ای از قراین این گمان را برمی‌انگیزند که او – ایرانی و زادگاهش طوس از شهرهای خراسان بوده است. گفتنی است که صفت کوفی که در روایات بسیاری به دنبال نام جابر آمده است- نشانگر زادگاه او نیست- بلکه حاکی از آن است که وی مدتی در کوفه اقامت داشته است.

جابر بن حیان مدت کوتاهی پس از تولدش- پدر او که یک داروساز شناخته شده و پیرو مذهب شیعه بود- به دلیل نقشی که در براندازی حکومت اموی داشت- دستگیر شد و به قتل رسید. جابر به نوشته‌های باقی‌مانده از پدرش علاقه‌مند شد و به ادامه حرفه او پرداخت. او با شوق و علاقه به یادگیری علوم دیگر نیز می‌پرداخت. همین- سبب هجرت او از توس به کوفه که در آن زمان مرکز علمی جهان بود شد. کتاب‌ها و رسالات متعدد جابر- سال‌ها بعد از او- توجه کیمیاگران اروپایی را به خود جلب کرد- و سال‌ها از آن به عنوان منبع معتبری استفاده می‌کردند. به گفته آن‌ها- این کتاب‌ها تاثیر عمیقی بر تغییر و تصحیح دیدگاه کیمیاگران غربی گذاشته‌است.

جابر بن حیان هم شیعه – هم فیلسوف و هم کیمیاگر -شیمیدان- بوده است. او در سیاست – شیعه – در بحث و استدلال فیلسوف و در علم و دانش – شیمیدان بود. بالاتر از همه اینها او یک صوفی بود. آنچنان که پسوند صوفی را همچون جزیی از نام خود پیوسته به همراه داشت و به نام جابر بن حیان صوفی خوانده می‌شد. نام امام جعفر صادق علیه‌السلام فراوان در کتابهای جابر آمده است.- زیرا وی از شاگردان امام جعفر صادق علیه‌السلام بوده است. ارتباط جابر با امام جعفر صادق علیه‌السلام باید کوتاه مدت بوده باشد- زیرا شهادت امام جعفرصادق علیه‌السلام در سال 765 میلادی یعنی حدود بیست سال پس از ولادت جابر – اتفاق افتاده است.

منزلت جابر در علم شیمی

جابر نخستین شیمیدان عرب است. وی اولین کسی است که به علم شیمی شهرت و آوازه بخشید و بی‌تردید نخستین مسلمانی است که شایستگی کسب عنوان شیمیدان را دارد. ظاهرا همین بلندی مقام – پرآوازگی و دانش عظیم او موجب شده است که بعضی او را مورد قدردانی و ستایش و بعضی دیگر مورد حسادت و کینه‌توزی خود قراردهند.

اکسیر و عقیده جابر درباره آن

عقیده براین بود همچنان که طبیعت می‌تواند اشیا را به یکدیگر تبدیل کند- مانند تبدیل خاک و آب به گیاه و تبدیل گیاه به موم و عسل بوسیله زنبور عسل و تبدیل قلع به طلا در زیر زمین و … کیمیاگر نیز می‌تواند با تقلید از طبیعت و استفاده از تجربه‌ها و آزمایش ها همان کار طبیعت را در مدت زمانی کوتاهتر انجام دهد. اما کیمیاگر برای اینکه بتواند یک شی را به شی دیگر تبدیل کند- بوسیله‌ای نیازمند است که اصطلاحا آنرا اکسیر می‌نامند.

اکسیر در علم کیمیا – به منزله دارو در علم پزشکی است. جابر اکسیر را که از آن در کارهای کیمیایی خود استفاده می‌کرد- از انواع موجودات سه گانه -فلزات – حیوانات و گیاهان- به دست می‌آورد. او خود – در این زمینه می‌گوید : هفت نوع اکسیر وجود دارد :

اکسیر فلزی : اکسیر بدست آمده از فلزات.
اکسیر حیوانی : اکسیر بدست آمده از حیوانات.
اکسیر گیاهی : اکسیر بدست آمده از گیاه.
اکسیر حیوانی – گیاهی : اکسیر بدست آمده ازامتزاج مواد حیوانی و گیاهی.
اکسیر فلزی – گیاهی : اکسیر بدست آمده از امتزاج موادفلزی و گیاهی.
اکسیر فلزی – حیوانی : اکسیر بدست آمده از امتزاج مواد فلزی و حیوانی.
اکسیر فلزی – حیوانی – گیاهی : اکسیر بدست آمده از امتزاج مواد فلزی و گیاهی و حیوانی.

عقیده جابر درباره فلزات

این فلزات به تعبیر جابر قانون صنعت را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر قوانین علم کیمیا بر این هفت فلز استوار است. با این حال – خود این کانیها از ترکیب دو کانی اساسی – یعنی گوگرد و جیوه بوجود می‌آیند که به نسبتهای مختلف – در دل زمین – باهم ترکیب می‌شوند. بنابراین – تفاوت میان فلزات هفتگانه تنها یک تفادت عرضی وجود دارد نه جوهری که محصول تفاوت نسبت ترکیب گوگرد و جیوه در آن می‌باشد. اما طبیعت هر یک از گوگرد و جیوه تابع دو عامل زمینی و زمانی است. به عبارت دیگر – تفاوت خاک زمینی که این دو کانی در آن بوجود می‌آیند و همچنین تفاوت وضعیت کواکب به هنگام پیدایش آنها موجب می‌شود که طبیعت گوگرد و یا جیوه تفاوت پیدا کند.

 

جابر بن حیان
جابر بن حیان

تعریف جابر از بعضی فلزات و تبدیل آنها

قلع

دارای چهار طبع است. ظاهر آن – سرد و تر و نرم و باطنش گرم و خشک و سخت … پس هرگاه صفات ظاهر قلع به درون آن برده شود و صفات باطنی آن به بیرون آورده شود- ظاهرش خشک و در نتیجه قلع به آهن تبدیل می‌شود.

آهن

از چهار طبع پدید آمده است که از میان آنها – دو طبع – یعنی حرارت و خشکی شدید به ظاهر آن اختصاص دارد و دو طبع دیگر یعنی برودت و رطوبت به باطن آن. ظاهر آن – سخت و باطن آن نرم است. ظاهر هیچ جسمی به سختی ظاهر آن نیست. همچنین نرمی باطن آن به اندازه سختی ظاهرش می‌باشد. از میان فلزات جیوه مانند آهن است. زیرا ظاهر آن آهن و باطن آن جیوه است.

طلا

ظاهر آن گرم و تر و باطنش سرد و خشک می‌باشد. پس جمیع اجسام -فلزات- را به این طبع برگردان. چون طبعی معتدل است.

زهره -مس-

گرم و خشک است ولی خشکی آن از خشکی آهن کمتر است زیرا طبع اصلی مس – همچون طلا – گرم و تر بوده است اما در آمدن خشکی بر آن – آنرا فاسد کرده است. لذا با از میان بردن خشکی – مس به طبع اولیه خود برمی‌گردد.

جیوه

طبع ظاهری آن سرد و تر و نرم و طبع باطنی‌اش گرم و خشک و سخت است. بنابراین ظاهر آن – همان جیوه و باطنش آهن است. برای آن که جیوه را به اصل آن یعنی طلا برگردانی- ابتدا باید آن را به نقره تبدیل کنی.

نقره

اصل نخست آن – طلا است ولی با غلبه طبایع برودت و یبوست – طلا به درون منتقل شده است و در نتیجه ظاهر فلز – نقره و باطن آن طلا گردیده است. بنابراین اگر بخواهی آن را به اصلش یعنی طلا برگردانی – برودت آن را به درون انتقال ده – حرارت آن آشکار می‌شود. سپس خشکی آن را به درون منتقل کن – در نتیجه – رطوبت آشکار و نقره تبدیل به طلا می‌شود.

آثار جابر بن حیان

مجسطی اقلیدس
خواص موازین
السبعین
صندوق الحکمه
کتاب الاجسادالاربعه
کتاب المجردات

اختراع جابربن حیان و دستاوردهای او

– نوآوری انواع گوناگونی از وسایل آزمایشگاهی- از جمله عنبیق به اسم او ثبت شده‌ است.
– اختراع جابربن حیان در مورد مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید- نیتریک اسید- تیزاب -مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند- سیتریک اسید -جوهر لیمو- و استیک اسید -جوهر سرکه-
– معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به شمار می‌آیند- از جمله اختراعات جابربن حیان هستند.
– همچنین دیگر اختراع جابربن حیان درباره روش‌های استخراج و خالص سازی طلا- جلوگیری از زنگ زدن آهن- حکاکی روی طلا- رنگ‌رزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیه مواد شیمیایی است.
– از جمله اختراع‌های دیگر او- قلم نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. -احتمالا با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده‌است-.
– دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را نیز می‌توان در دست نوشته‌های او پیدا کرد.

 

منبع :

ستاره

دانشنامه رشد

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

میرفندرسکی

میرفندرسکی – Mir Fendereski

میرفندرسکی با نام اصلی مولانا ابوالقاسم بن ابوطالب میرحسینی فندرسکی حکیم و دانشمند دوره صفوی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × 2 =