ابوبکر کرجی - Abubakr karaji - اجتماع اندیشه
خانه / بزرگان تاریخ / ابوبکر کرجی – Abubakr karaji

ابوبکر کرجی – Abubakr karaji

ابوبکر کرجی
ابوبکر کرجی

ابوبکر کرجی با نام کامل ابوبکر محمد بن حسن -حسین- کرجی ریاضی‌دان و آب‌شناس ایرانی در نیمه دوم سده چهارم و اوایل سده پنجم و هم‌دوره ابوریحان بیرونی- زکریای رازی و بوعلی سینا بوده است اما کسی وی را به اندازه این سه تن نمی‌شناسد- کرجی در علم حساب و جبر دارای تحقیقات و نوشته‌های مهمی است

صحت نام

به روایتی وی را اهل کرخ در حدود بغداد شمرده و کرخی نامیده‌اند -این تنها ریشه در اشتباهی دارد که فرانتس وپکه- خاور شناس آلمانی- مرتکب شد. البته قابل ذکر است که وپکه تلاش‌های قابل تقدیری برای شناساندن این دانشمند بزرگ انجام داده است.- لقب صحیح وی همان کرجی است. یک پروفسور ایتالیایی با نام جورجیو لوی دلاویدا با مدارک معتبر این مطلب را ثابت کرده است.

زندگی ابوبکر کرجی

ابوبکر کرجی در سده چهارم و پنجم هجری میزیست. وی در چهل کیلومتری غرب تهران -کرج- زاده شد. او پس از آنکه در شهر ری -کرج و تهران- که کانون دانشمندان ایرانی بود- بر بنیان و اساس رشته‌های ریاضی چیرگی یافت- در آغاز سده پنجم به پایتخت علمی جهان اسلام- بغداد رفت.
کرجی در بغداد در زمان تصرف این شهر توسط آل بویه به تحصیل مشغول بوده و با فرزند -عضدالدوله دیلمی بهاءالدوله- و وزیر وی ارتباط برقرار می سازد و حتی کتاب خود -الفخری فی صناعه الجبر و المقابله- را به نام -فخر الملوک- وزیر بهاء الدوله تالیف می کند.

به خوبی آشکار نیست که کرجی تا چه زمانی در بغداد به سر می‌برده است. اما گویا پس از قتل وزیر بغداد -فخرالملک- که پشتیبان کرجی به شمار می‌رفت- این شهر را هراسان رها کرده و به زادگاه خود -کرج- بازگشته است -۴۰۳ هجری یا پیش از آن-.
در آنجا بنابر دستور ابوغانم معروف بن محمد وزیر و دبیر ویژه منوچهر بن قابوس و شاعر و ادیب فرهیخته ایرانی درباره -آبهای درونی زمین و روش بیرون آوردن آنها- گفتاری را می‌نگارد که فرایند آن پژوهش کاربردی و بزرگترین شاهکار کرجی است. حاصل آن کتاب -انباط المیاء الخفیه- است. وفات وی در سال ۴۲۰ هجری -۳۲ سال پیش از ابوریحان- روی‌داد.

در ریاضیات و هندسه- ابوبکر کرجی بیش از آنکه مرتبط با سنت‌های هندسی یونانی بوده باشد بیشتر با ریاضیات شرقی میانه- که خوارزمی نیز بدان گرایش داشته- ارتباط داشته است. در جبر- کرجی پا را از خوارزمی نیز فراتر می‌گذارد و خویشتن را فقط به معادلات جبری درجه‌ی دوم محدود نکرده بلکه به معادلات از درجات بالاتر نیز می‌پردازد.

نخستین جواب‌های جبری و عددی -مثبت- برای معادلات از نوع ax2n+bxn را کرجی تعیین کرده است. در ارتباط با این معادلات بوده که وی به اعداد اصم -گنگ- برخورد کرده و در اینجاست که نوآوری اندیشه‌ی وی به منصه‌ی ظهور رسیده است.

متاسفانه در ایران هیچ منبع مهمی از کرجی وجود ندارد- فقط چند میکروفیلم از آثاری منسوب به کرجی در دانشگاه تهران موجود است. نخستین کتاب کرجی -الفخری فی صناعه الجبر والمقابله- است. این کتاب از جهت تاریخ ریاضیات مهم است زیرا علاوه بر اینکه بسیاری از مطالب آن در زمان خود نو و تازه بوده است- با شرح چگونگی محاسبات جبری آغاز شده که در کتاب های جبر پیش از وی دیده نشده است. چندین نسخه خطی از این کتاب در پاریس- استانبول و قاهره موجود است. دومین کتاب این دانشمند -الکافی فی الحساب- است. بر این کتاب دو شرح نوشته شده است که نسخ خطی هر دو شرح آن و اصل کتاب در کتابخانه های استانبول و کشور آلمان موجود است.

سومین کتاب ابوبکر کرجی که باز هم یکی از تالیفات مهم تاریخ علم ریاضیات است- -البدیع فی الحساب- است. این کتاب نشان دهنده نمو و پیشرفت علم جبر تا اوایل سده پنجم نزد دانشمندان مسلمان است. مقدمه آن توسط دلاویدا به ایتالیایی ترجمه شده است. چهارمین کتاب این دانشمند -علل حساب الجبر و المقابله- است که این کتاب هم مشتمل بر 5 باب در مورد ضرب مجذورات- جذرها و جمع و اعمال دیگر روی آنها است. اصل این کتاب در آنکارا و آکسفورد نگهداری می شود که نشان از فهم ریاضیات این دانشمند در فراتر از زمان خود دارد. پنجمین کتاب کرجی -مختصر فی الحساب المساحه- است که اطلاعی از مطالب مورد بحث کتاب در دست نیست و طبق گفته بروکلمان ریاضیدان- یک نسخه از اصل این کتاب در کتابخانه اسکندریه مصر موجود است. ششمین تالیف این ریاضیدان- -الاجذار- نام دارد که از این کتاب فقط عکس هایی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است. هفتمین اثر کرجی را خود وی -حساب الهند- نام نهاده که در کتاب -بدیع فی الحساب- خودش به آن اشاره کرده- ولی نسخه ای از آن به دست نیامده است. هشتمین اثر وی -المسایل ولاجوبه فی الحساب- است که در مورد مسایلی در علم حساب و جبر و جواب های آنها است که نسخه اصلی این کتاب هم در پاریس نگهداری می شود.

نهمین کتاب وی -العقود و الابنیه– که تنها نامی از آن مانده است. این کتاب دربرگیرنده‌ی گفتارهایی پیرامون خانه سازی- پل سازی- قلعه سازی- و کندن کاریز و . . . بوده است. دهمین اثر و بزرگترین شاهکار کرجی کتاب -انباط میاه الخفیه- -استخراج آبهای پنهان زمین- است. کرجی در این پژوهش ارزنده پیرامون دیده‌های خود در بسیاری از شهرهای ایران همچون ساوه و اصفهان گفتگو می‌کند و همچون بسیاری از دانشمندان ایرانی به آموزه‌هایی از دانش زمین می‌پردازد که برخی از آنها چندین سده پس از او از زبان دانشمندان اروپایی شنیده شد : کرویت زمین- قوه‌ی جاذبه- قوانین تعادل و حرکت. اما بی گمان برترین نگرش های علمی کرجی در این کتاب پیرامون شناخت گونه‌های خاک و زمین و آب‌های زیرزمینی است.

پروفسور مهدی فرشاد درباره‌ی آبشناسی کرجی می‌نویسد : -کرجی را نه فقط دانشمندی در علوم ریاضی- هندسه و مکانیک بلکه می‌توان چهره‌ی تابناک در تاریخ مهندسی ایران و جهان به شمار آورد. در زمینه‌ی پیدایش آب ‌های زیرزمینی و طریق استخراج آب‌ های زیرزمینی- کرجی تیوری‌ها و روش‌ها و اختراعات بدیعی داشته است. کرجی جریان آب را از نقطه‌ای به نقطه‌ی دیگر به وجود اختلاف سطح بین دو نقطه وابسته می‌دانست.-

از نوشته‌های ابوبکر کرجی در این کتاب چنین برمی‌آید که او پیرامون ویژگی‌های فیزیکی خاک و کاربرد مهندسی آن نیز دانش فراوانی داشته است. برای نمونه او از راه بهره‌وری از خاک رس برای آب بندی و ساختن -سدهای خاکی- و نیز -روش‌های فشرده کردن خاک- سخن رانده است. همچنین گفتار کرجی در جایی دیگر کتاب نشانگر آشنایی او با قوانین هیدرولیک است.

کرجی همچنین در ساختن روش‌ها و ابزارهای اندازه‌گیری نیز جایگاه والایی را در تاریخ مهندسی داراست. او در کنار بررسی ابزارهای اندازه‌گیری درازا-طول– بلندا -ارتفاع– زاویه و دستورهای نقشه برداری و گزینش راه قنات- اختراع‌های خود را که دربرگیرنده‌ی تراز و چند وسیله‌ی اندازه گیری دیگر است- بررسی می‌کند. کرجی سطح تراز و آنچه را که امروزه در گونه‌ای از نقشه برداری با نام -ژیویید- می‌شناسیم- به خوبی می‌شناخته- زیرا بر این باور است که اگر زمین- درست کروی شکل- و بدون پستی و بلندی باشد- آب در آن جریان پیدا نمی‌کند و اگر سطح آب بالاتر از خشکی باشد- زمین همچو دریای یکسانی می‌شود و یا اگر سطح آب پایین‌تر از خشکی باشد- آب در دل زمین بدون جریان خواهد بود و در هر دو گونه‌ی یاد شده- سطح آب و خشکی همراستا می‌باشند.

حدود 30% کتاب استخراج آب‌های پنهانی به نقشه ‌برداری اختصاص دارد. به احتمال قوی کرجی نخستین کسی است که نقشه برداری زمینی را مطرح کرده است. وی برای هدایت راستا و شیب کف قنات روش‌هایی ارایه کرده که از نظر اصول ریاضی درست منطبق بر آن چیزی است که امروز در نقشه برداری‌های زیرزمینی اجرا می‌شود و تفاوت اندک آنها در اجرا- به دلیل ابزارهایی مثل تیودولیت است که در آن زمان موجود نبوده است.

در کتاب های فارسی که نام کرجی در آن درج شده نیز اطلاعات زیادی در مورد نحوه و چگونگی زندگی وی درجه نشده است- اما آنچه مشهود است این است که کرجی با تالیف بیش از 10 کتاب در تاریخ زندگی علمی خود که مشخص نیست چند سال بوده- شخصی پرکار و پرتلاش بوده است.

از نظر ریاضیدانان بزرگ جهان- کارهای کرجی بدان علت اهمیت دارد که نشان دهنده تنها نظریه مربوط به محاسبات جبری در میان مسلمانان است. وی تاثیرگذارترین دانشمند مسلمان در علم ریاضیات بعد از خوارزمی بود. رهیافت جدید وی به همت پیروان و جانشینان او و سامویل بسط یافت. آثار وی بر ریاضیدانانی چون -لیوناردو فیبوناتچی- ایتالیایی و -لوی بن گرسون- تاثیر زیادی داشته است.

وجود نام این دانشمند ریاضیدان به مدت دو دهه در دایره المعارف علوم نیویورک نشان از شهرت جهانی این مرد بزرگ دارد که متاسفانه در کشور ما ناشناخته مانده است. آنچه مسلم است کرجی یکی از هزاران دانشمند بزرگ ایران زمین بوده است که امروزه حتی از مدفن وی نیز اطلاعی در دست نیست.

دست آوردها

در تاریخ ریاضیات کارهای کرجی بدان سبب اهمیت دارد که نشان دهنده تنها نظریه مربوط به محاسبات جبری درمیان مسلمانان است او از راه کاربرد منظم اعمال حساب در فاصله -بازه- مبنای تازه‌ای برای جبرپی نهاد وکتاب معروف وی به نام الفخری نخستین شرح جبر چندجمله ایها بود- البته باید در نظر داشت که اینها همه در اثر آشنایی با جبر خوارزمی و بررسی آثار دیوفانتوس در حساب ممکن شد . کرجی کوشش داشت که عملیات حساب رادر مورد عبارات وجمله‌های ناگویا به کاربندد.

احمال میرود که لیوناردو فیبوناتچی و لوی بن گرسون از وی تاثیرات عمیق علمی گرفته باشند .

در نظر کرجی – هدف علم جبر نشان دادن چگونگی تعیین مقادیر مجهول با توجه به مقادیر معلوم و از راه تبدیل با معادله هایی معین است .

به چندی از مهمترین دستاوردهای وی اشاره می‌کنیم:

به احتمال قوی کرجی نخستین کسی است که نقشه برداری زمینی را مطرح کرده‌است. وی برای هدایت راستا و شیب کف قنات روش‌هایی ارایه کرده که از نظر اصول ریاضی درست منطبق بر آن چیزی است که امروزه در نقشه برداری‌های زیرزمینی انجام می‌شود و تفاوت اندک آنها در اجرا- به دلیل ابزارهایی مثل تیودولیت است که در آن زمان موجود نبوده‌است.
ابوبکر کرجی در جبر و حساب نوآوری‌های بسیاری انجام داده‌است و قبل از او خوارزمی و ابو کامل شجاع بن اسلم مصری تنها گام‌هایی در این زمینه برداشته بودند.
در جبر پا را از خوارزمی فراتر می‌گذارد و به معادلات با درجات بالاتر از ۲ می‌پردازد.
اختراع تراز دایره‌ای و اختراع زاویه یاب و ارتفاع یاب
و معرفی یکی از مهمترین روش‌های حل مساله به نام اصل استقرای ریاضی که هنوز هم در حل بسیاری از مسایل ریاضی بسیار دشوار- به عنوان یکی از بهترین روش‌ها می‌باشد. ولی در کتاب‌های غربی نامی از این شخصیت مهم و مشهور به عنوان کاشف این اصل نبرده‌اند.

آثار ابوبکر کرجی

– انباط المیاه الخفیه
– الفخری فی صناعه الجبر و المقابله: این کتاب را با چگونگی محاسبات جبری آغاز کرده و بخشی ویژه این رشته ساخته که در کتاب های جبر پیش از او دیده نمی‌شود.
– الکافی فی الحساب: دارای ۷۰ بخش درباره اعمال حساب و هندسه و جبر
– نفیس البدیع فی‌الحساب: نشان دهنده پیشرفت دانش جبر تا سال‌های آغازین سده پنجم هجری است.
– علل الحساب و الجبر و المقابله و شرحها: پژوهشی دربرگیرنده بخش‌های گوناگونی پیرامون جذر
– العقود و الابنیه: کتابی درباره ساختمان و پل‌سازی
– فی الحساب الهند
– الاجذار
– المسایل و الاجوبه فی الحساب
– مختصر فی الحساب و المحاسبه

وی چندین کتاب دیگر نیز نگاشته که تنها یاد و اسمی از آنان در تذکره‌های علمی و پژوهش‌های دانشمندان آمده است. برخی از آن‌ها عبارتند از الدوز- نوادر الاشکال- فی الاستقراء و کتاب الوصایا.

کتاب -الکافی فی‌الحساب- او توسط آدولف هوخهایم به زبان آلمانی و کتاب الفخری غی صناعه الجبر و مقابله به زبان فرانسه ترجمه شده است. یک پروفسور ایتالیایی نیز با نام جورجیو لوی دلا ویدا ۲ کتاب دیگر از وی را برای اولین بار ویرایش و معرفی کرد.

 

منبع :

آی هوش

مردان پارسی

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

میرفندرسکی

میرفندرسکی – Mir Fendereski

میرفندرسکی با نام اصلی مولانا ابوالقاسم بن ابوطالب میرحسینی فندرسکی حکیم و دانشمند دوره صفوی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

20 − هشت =