خانه / ادبیات / شاعران / ابن عربی – Ibn Arabi

ابن عربی – Ibn Arabi

ابن عربی
ابن عربی

ابن عربی با نام اصلی محی‌الدین محمد بن علی بن محمد بن عربی طایی حاتمی معروف به محیی‌الدین ابن عربی- شیخ اکبر- سلطان‌العارفین و کبریت احمر پژوهشگر- فیلسوف- عارف و شاعر مسلمان سنی عرب اهل اندلس است- او با آثار گران بهای خود- بر عرفان نظری تاثیر فراوان نهاد و بسیاری از عارفان بعدی- از آثار او بهره بردند

زندگی ابن عربی

ابن عربی در در شب دو شنبه هفدهم ماه رمضان المبارک- سنه ۵۶۰ هجرى قمرى- شب نخستین سالگرد اعلان عید قیامت- به وسیله حسن بن محمد بن بزرگ امید- در مصلّاى قلعه الموت- برابر با بیست و هشتم ژوییه سال ۱۱۶۵ میلادى- شصت و نهمین سال جنگهاى صلیبى در بلده مرسیه‏ از بلاد اندلس- در خانواده جاه و جلال و زهد و تقوا متولد شد.
زمان تولدش مصادف بوده است با عهد خلافت -المستنجدباللّه- در مشرق و عصر امارت -ابن مردنیش‏- در مرسیه و بلنسیه‏ و زمان سلطنت ابو یعقوب یوسف بن عبد المومن‏- سومین سلطان موحّدین در سایر بلاد اسپانیا.
پدرش علی بن محمد از عالمان فقه و حدیث و تصوف بود و جدش نیز یکی از قضات اندلسی بود.
کنیه او را ابوعبدالله معرفی کرده اند. ولی بیشتر در غرب به -ابن العربی- و در شرق به -ابن عربی- شهرت یافته است. القاب او بسیار است- ولی عنوان معروف و لقب مشهور وی- عنوان -شیخ اکبر- است.

خاندان او در اصالت و نجابت- علم و زهد از خانواده های به نام و معروف عصر خود بوده اند. جد اعلای وی حاتم طایی- بخشنده سرشناس عرب بوده است. او از نوادگان عبدالله بن حاتم- برادر صحابی جلیل القدر -عدی بن حاتم- است.

دوران کودکی ابن عربی در مرسیه سپری شد و پس از گذراندن سال های نخستین عمر خود- در زادگاهش در هشت سالگی- در سال 568 هجری همراه با خانواده اش به شهر اشبیلیه- پایتخت اندلس در آن زمان انتقال یافت و تا سی سال در آنجا – ماندگار شد. دروس مقدماتی را تحصیل کرد و تربیت کامل دینی و ادبی یافت. بدین ترتیب- تعلیم و تربیت اولیه او در شهر اشبیلیه- که در آن زمان از مراکز بزرگ علمی به شمار می رفت- نخست- قرآن را را قرایت های هفتگانه بیاموخت و سپس در محضر استادان و مدرسان ماهر به کسب ادب-اخذ حدیث و فراگیری سایر رشته ها و شاخه های علوم و معارف زمانش- همت گماشت.

وی از برکت الهی و عنایت ربانی و دراثر هوش و استعداد فطری- به زودی درآداب و معارف عصرش- سرآمد اقران و انگشت نمای همگان گردید.

ابن عربی زمانی که هنوز به طریق عرفان وارد نشده بود- بیشتر وقت خود را به تفکر- سرودن شعر- تماشای دل می گذرانید و در سبزه زارها و شکارگاه های باصفا و خرم- با خدم و حشم- به صید و شکار می پرداخت.

محیی الدین از همان آغاز نوجوانی دارای دلی تپنده و در جست وجوی فراسوی جهان مادی بود و روحی تشنه حقایق غیبی و عواطفی پرهیجان و اندیشه ای عرفان جو داشت. چنانکه دراین رهکذر- جوانه های بینش عرفانی در درونش سرمی زد و حالات و مکاشفاتی برایش دست می داد که سبب شگفتی دیگران می شد. سرانجام برای ابن عربی در دوران جوانی و در زمان حیات پدر- تحولی معنوی رخ داد و او به مقام کشف و شهود نایل آمد- دراین مقام اشتهار یافت. شهرتش به گوش فیلسوف کبیر-ابوالولیدابن رشد قرطبی -م 595ه- رسید. ابن رشد به ملاقات محیی الدین علاقه مند شد و این ملاقات مهم تاریخی- روی داد و این دو رجل هرکدام- نماینده راه و روشی بوده است: یکی- نماینده و پیرو راه عقل و برهان و دیگری- نماینده و شیفته طریق کشف و عیان. ابن رشد- چندین قرن است که افکار اهل استدلال و برهان را- به خود مشغول داشته و ابن عربی هم قرنهاست که انظار اهل کشف و عیان را به خود مجذوب کرده است. شاهکار ابن عربی مانند سایر عارفان و پیروان طریقت- زندگانی خود اوست که از صورت معمول و متعارف بیرون بوده و پیوسته روزگار را به نماز و ذکر و مشاهده و زیارت اولیامی گذرانده و به مشاهداتی نیز نایل می آمده- که درآنها مراتب عالم غیب براو آشکار می شده است.

او پس از ورود به طریق الهی- جدا به مجاهدت و ریاضت و عبادت و تهذیب نفس وتزیکه روح همت گماشت و به کسب معارف عارفان و به مطالعه آثار آنان پرداخت و به فتوحاتی نایل آمد- وقایع و مبشراتی را مشاهده کرد و به زودی- عارفی بلندآوازه گشت. ابن عربی- علاوه بر سیر معنوی و تفکر و تامل در آفاق و انفس- در مراحل سلوک و آموزش و اجتهاد عرفانی خود- با مشایخ و سالکان و عارفان بسیاری ملاقات کرد. برخی از آنان به قصد زیارت وی- وارد اشبیلیه شده بودند. او در مسایل عرفان از جمله احوال و مقامات و آداب مربوط به سیر و سلوک با آن مشایخ به گفت وگو و مباحثه و احیانا مجادله ومعارضه پرداخت.

محیی الدین به راستی از شگفتی های تبار انسانی و از نوادر اعصار است- که بدون شک درتاریخ عرفان اسلامی کسی در فزونی دانش- وسعت اطلاعات-کثرت اساتید و تعداد تالیفات به پایه و مایه وی نمی رسد.

مولف محقق کتاب ارزشمند محیی الدین ابن عربی- تعداد 511 اثر از وی را- به گونه توصیفی- معرفی کرده است و درآغاز آن درباره اسامی تالیفات ابن عربی آورده است.

ابن عربی به راستی از پرمایه ترین وپرکارترین نویسندگان است و هیچ یک از نویسندگان جهان اسلام- از قبیل کندی- ابن سینا و غزالی درکثرت تالیف و تصنیف با وی برابری نمی کنند. موضوع اصلی رسالات وی- عرفان و حالات و واردات و تجارب قلبی اوست- ولی درعین حال- تمامی علوم دینی اعم از حدیث- تفسیر- سیره- فقه و نیز علومی از قبیل کیمیا وجفر و نجوم و حساب جمل و همچنین شعر را- دربرمی گیرد.

او با خلق آثار بسیاری- بنیاد یک نظام فکری کامل و شاملی را براساس تجارب عرفانی استوار ساخت. که هنوز هم محور بینش های عرفانی درجهان اسلام است. دریک کلام باید گفت- که عرفان نظری با آثار وی نظم و کمال نهایی خود را- به دست آورده است.

اغلب مورخان و نویسندگان شرح حال ابن عربی- اعم از سنی وشیعه- وی را درجرگه علمای اهل سنت و جماعت قرار داده اند. دراین میان- بعضی از بزرگان شیعه امامیه- وی را از سنیان متعصب دانسته و عده ای از اهل سنت- او را شیعه پنداشته اند. شیعه اسماعیلیه- وی را اسماعیلی دانسته و از حجج خود به شمار آورده اند. بعضی از بزرگان وسرشناسان شیعه اثناعشریه نیز-وی را شیعه پنداشته- دراثنا عشری بودنش اصرار کرده اند. قایلان به اثناعشری بودنش- از علمای بزرگ شیعه اثناعشری هستند. پس از این- ادعا و ادله وشواهد مطرح شده از جانب آن بزرگان مورد بررسی قرار می گیرد.

استادان و آثار

زندگی و منش محی الدین ابن عربی- از شگفتی های روزگار است. برخی معتقدند در تاریخ عرفانی اسلامی- کسی در گستردگی اطلاعات- فراوانی استادان و بسیاری تعداد نوشته به پایه وی نمی رسد. وی بر اثر تلاش و تکاپوی فراوان- توانست از محضر استادان سرشناس زمان خود بهره برد و از آنان اجازه نقل حدیث بگیرد که شمارشان به هفتاد کس می رسد. ابن عربی از پرمایه ترین و پرکارترین نویسندگان است و هیچ یک از نویسندگان جهان اسلام- چون ابن سینا و غزالی در فراوانی اثر- با وی برابری نمی کنند. او توانست نظام فکری جداگانه و ویژه ایجاد کند که هنوز هم محور بینش های عرفانی در جهان اسلام است. برخی- تعداد نوشته های وی را 848 کتاب و رساله دانسته اند.

عقاید

ورود رسمی ابن عربی به تصوف در سنّ ۲۱ سالگی یعنی در سال ۵۸۰ -ه‍. ق- روی‌داد- ولی او به‌زودی و در زمانی اندک بلندآوازه گردید- و مشایخ زمانش به دیدار او شتاب نمودند. محیی‌الدّین آثاری گران‌سنگ و پرارزش در شاخه‌های مختلف حکمت و علم پدیدآورد- تصوف را به نوعی به فلسفه تبدیل کرد- و در نوشته‌هایش عقاید و باورهای بسیاری از مکاتب را تبیین و تفسیر نمود -ص-ص ۵۱–۵۵ مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز- اما نباید از این نکته غفلت شود که ابن عربی را نمی‌توان یکی از صوفیان شمرد. او در مواردی برخی دیدگاه‌های صوفیه را تایید می‌کند و در موارد متعددی بر دیدگاه‌های آن‌ها انتقاد دارد. -رجوع کنید به ترجمه فصوص الحکم- علی شالچیان ناظر- چاپ اول- نشر الهام- ص ۱۹۲-

مهمترین کتاب وی -فصوص‌الحکم- است. این کتاب بر مبنای خواب مبشرین است. او می‌گوید من در دمشق بودم.

علیرغم آنکه فقها تضادهای -صوری یا واقعی- میان عقاید بیان شده در کتب وی با فقه شیعه یا سنی ارایه کرده‌اند- سید علی قاضی وی را شیعه دانسته و گفته‌است: محیی‌الدین از کاملین است- و در -فتوحات- او شواهد و ادله‌ای فراوان است که او شیعه بوده‌است- و مطالبی که مناقض با اصول مسلمه اهل سنت است بسیار است کسی در معارف عرفانی بالاتر از او نیامده و نخواهد آمد.

البته این که او را شیعه بدانیم هم کاری بس دشوار است زیرا او معتقد است خلفای سه‌گانه از اولیاءالله و از کملین آنها بوده‌اند. او برای آنها مقاماتی را قایل می‌شود که حتی اهل سنت هم به آن معتقد نیستند!

محیی‌الدین کتاب -فتوحات- را در مکه نوشت- و سپس تمام اوراق آن را بر روی سقف کعبه پهن کرد و گذاشت یک سال بماند تا به واسطه باریدن باران- اگر مطالب باطلی در آن است شسته شود و محو گردد- و حق از باطل مشخص شود. پس از یک سال باریدن بارانهای پیاپی و متناوب- وقتی که اوراق گسترده را جمع نمود مشاهده کرد که حتی یک کلمه هم از آن شسته نشد.

ابن عربی- کتاب -ترجمان الاشواق- را در ستایش از زیبایی نظام- دختر شیخ خود در مکه یعنی مکین‌الدین اصفهانی به نگارش درآورد و به اثبات این نکته پرداخت که عشق نسبت به زن- با عشق نسبت به مطلق- در یک نقطه به هم می‌رسند.

به گفته محسن جهانگیری نویسنده کتاب -ابن عربی عالم بزرگ اسلامی- عرفان اسلامی پیش از وی بیشتر عرفان عملی و نوعی زهد و بی اعتنایی به زندگانی دنیایی بود- اما عرفان ابن عربی عرفان نظری و عرفان حب و به اصطلاح عشق است. او به راستی بنیان‌گذار عرفان نظری در اسلام است و اصل الاصول عرفانش عشق و وحدت وجود است. یعنی که مدارهستی بخش و حقیقت هستی حق تعالی است و جز او حقیقتی و وجودی نیست -لیس فی الدار غیره دیار-.

البته رگه‌هایی از وحدت وجود در آثار عارفان پیش از وی همچون ابوسعید ابوالخیر و حلاج و دیگران دیده می‌شود ولی آنها اکثرا وحدت شهودی بودند نه وحدت وجودی. عارف وحدت شهودی در نهایت مسیرش به جایی می‌رسد- که جز خدا چیزی نمی‌بیند. -رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند- ولی نهایت نظر و سپهر عارف وحدت وجودی این است که جز خدا اصلا وجودی و موجودی نیست. -لا موجود الا الله-.

در نگاه دیگران

ملاصدرا:
منشا دیگر تحول دینی در جهان اسلام به حتم عارف کبیر ابن عربی است- که واضع عرفان نظری در جهان اسلام است که به عقیده حقیر [ملاصدرا] اگر باعث رنجش اهل فلسفه نشود مقامی عظیم تر از بوعلی و فارابی دارد.

سید علی قاضی:
از میان عرفا و واصلان کوی حقیقت- محیی الدین بن عربی در معرفت نفس و شهود باطنی فردی بی نظیر بود. بعد از مقام عصمت و امامت در میان رعیت احدی در معارف عرفانی و حقایق نفسانی در حد محیی الدین عربی نیست و کسی به او نمی‌رسد.

علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان:
در اسلام هیچ‌کس نتوانسته‌است یک سطر مانند محیی الدین -ابن عربی- بیاورد. ابن عربی بسیار به تشیع نزدیک بود.

حسن‌زاده آملی:
فصوص و فتوحات -کتب ابن عربی- را باید از کرامات خاص به او -ابن عربی- دانست: ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاء -این نعمت خداست که به هر که خواهد ارزانیش می‌دارد-.

جوادی آملی:
محیی الدین -ابن عربی- در بین معاریف اهل عرفان بی همتا و در عمودین زمان خویش -از گذشته تا کنون- بی نظیر می‌باشد. بسیاری از مبانی حکمت متعالیه وامدار عرفانی است که ابن عربی پایه‌گذار نامدار آن می‌باشد. بررسی مسایل اسلامی در مکتب ابن عربی نشان می‌دهد که هیچ‌کدام آنها بر مبنای اهل تسنن مطرح نشده- بلکه بر مبنای دقیق امامیه-شیعه- پایه‌گذاری شده‌است.

مرتضی مطهری:
مظهر و نماینده کامل عرفان اسلامی- که عرفان را به صورت یک علم مضبوط درآورد و پس از او هر کس آمده تحت تاثیر شدید او بوده‌است- محیی الدین ابن عربی است.

آثار ابن عربی

ابن عربی را نویسنده‌ای پرکار ذکر کرده‌اند که آثار زیادی را از خود برجای نهاده‌است. مهمترین آنها بدین قرارند:

– فتوحات مکیه
– فصوص‌الحکم
– دیوان ابن عربی
– ترجمان‌الاشواق و شرح آن

ترجمه فصوص الحکم

– محمد خواجوی- نشر مولی
– محمد علی موحد و صمد موحد- -فقط ترجمه ۱۰ فصل از ۲۷ فصل- نشر کارنامه
– علی شالچیان ناظر- ترجمه تحقیقی فصوص الحکم- انتشارات الهام.

مرگ

محیی الدین تا پایان عمر با وجود ضعف قوای جسمانی- همچنان به کار نوشتن و عبادت و ریاضت پرداخت و سرانجام در 78 سالگی- در شب جمعه 28 ربیع الثانی سال 638 ه . ق در شهر دمشق- میان خویشان و پیروانش از دنیا رفت. آرام گاه ابن عربی از گذشته تا کنون- زیارت گاه عارفان و ارادتمندان اوست. کوه قاسیون درقسمت شمال شهر دمشق واقع و مشرف برشهر است. معروف است که غار اصحاب کهف دراین کوه است.

 

منبع :

حوزه

علما و عرفا

ویکی پدیا

مطلب پیشنهادی

ویلیام موریس

ویلیام موریس – William Morris

ویلیام موریس شاعر- هنرمند و انقلابی سوسیالیست که مشارکت بسیاری در تشکیل -اتحادیه سوسیالیست- -با …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یک × یک =